ΓΛΩΣΣΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΟΜΑΚΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΜΕΙΟΝΟΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΟΜΑΚΩΝ ΠΟΜΑΚΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΕΙΔΗΣΕΩΝ ΠΟΜΑΚΟΧΩΡΙΑ ΞΑΝΘΗΣ ΒΙΝΤΕΟ ΔΗΜΟΣΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΑΡΘΡΑ ΣΤΟΝ ΤΥΠΟ ΓΛΑΥΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΟΜΑΚΙΚΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ ΣΜΙΝΘΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΟΜΑΚΩΝ ΘΡΑΚΗ ΔΗΜΑΡΙΟ ΠΟΙΗΣΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΜΥΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΠΟΜΑΚΙΚΗΣ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΑ ΓΙΟΡΤΕΣ ΕΧΙΝΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΕΚΛΟΓΕΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΩΡΑΙΟΝ ΚΙΜΜΕΡΙΑ ΜΑΝΤΑΙΝΑ ΕΞΙΣΛΑΜΙΣΜΟΣ ΠΟΜΑΚΩΝ ΠΡΟΞΕΝΕΙΟ ΠΡΟΣΗΛΙΟ ΠΕΤΡΙΝΑ ΓΕΦΥΡΙΑ ΠΟΜΑΚΟΙ ΘΕΡΜΕΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΣΑΤΡΕΣ ΤΕΜΕΝΗ ΧΑΡΤΕΣ ΚΟΤΥΛΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΟΜΟΤΗΝΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΦΥΣΗ ΑΣΚΥΡΑ ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ ΜΟΥΦΤΕΙΑ ΠΑΡΟΙΜΙΕΣ ΠΑΧΝΗ ΛΙΒΑΔΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΜΑΓΕΙΡΙΚΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ ΑΛΜΑ ΒΟΥΛΓΑΡΙΚΗ ΡΟΔΟΠΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΛΟΤΥΧΟ ΝΕΡΟΜΥΛΟΙ ΓΟΡΓΟΝΑ ΚΕΧΡΟΣ ΛΕΞΙΚΟΓΡΑΦΙΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΟΜΑΚΩΝ ΑΙΜΟΝΙΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΑΡΘΡΑ ΕΘΙΜΑ ΙΕΡΟΔΙΔΑΣΚΑΛΟΙ ΙΣΛΑΜ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΚΟΤΙΝΟ ΚΥΚΝΟΣ ΜΕΔΟΥΣΑ ΜΗΤΡΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ MYKH ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΑ ΕΘΝΟΛΟΓΙΑ ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ ΕΡΑΝΟΣ ΘΕΟΤΟΚΟΣ ΚΑΡΔΑΜΟΣ ΚΕΝΤΡΟ ΠΟΜΑΚΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΚΟΤΑΝΗ ΛΙΒΑΣ ΜΕΛΙΒΟΙΑ ΜΟΥΣΙΚΗ ΜΠΕΚΤΑΣΙΣΜΟΣ ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΟΝΟΜΑΤΑ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ΠΟΡΤΑ ΡΕΥΜΑ ΡΟΜΑ ΡΟΥΣΣΑ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΟΜΑΚΩΝ ΓΛΑΥΚΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗ ΛΩΖΑΝΝΗΣ ΣΥΝΤΑΓΕΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΧΛΟΗ ΑΙΩΡΑ ΑΚΡΑΙΟΣ ΑΛΙΚΟΧΩΡΙ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΒΑΚΟΥΦΙΑ ΒΑΣΙΛΙΚΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΙΑΛΙΣΤΕΡΟ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΕΚΔΡΟΜΕΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΜΟΙ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΖΑΓΑΛΙΣΑ ΖΑΦΕΙΡΙΟ ΖΟΥΜΠΟΥΛΙ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΑΤΡΟ ΚΑΠΝΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΚΕΤΙΚΙΟ ΚΙΔΑΡΙΣ ΚΙΡΡΑ ΚΟΥΖΙΝΑ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΜΕΓΑΛΟΧΩΡΙ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΜΥΡΤΙΣΚΗ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΑ ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ ΟΡΓΑΝΗ ΠΕΛΕΚΗΤΟ ΠΛΑΓΙΑ ΠΡΙΟΝΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΠΡΟΣΕΥΧΕΣ Πάχνη ΡΥΜΗ ΣΕΛΕΡΟ ΣΙΔΗΡΟΧΩΡΙ ΣΙΡΟΚΟ ΣΜΙΓΑΔΑ ΣΟΥΝΙΟ ΣΩΣΤΗΣ ΤΑΞΙΔΙΑ ΤΕΜΕΝΟΣ ΤΟΥΡΚΙΑ ΥΔΡΟΧΩΡΙ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ ΥΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΧΡΥΣΟ

Κυριακή, 12 Φεβρουαρίου 2017

ΝΕΟ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΠΟΜΑΚΙΚΗΣ



Μία ιδιαίτερα σημαντική έκδοση έρχεται να προστεθεί στην υπάρχουσα βιβλιογραφία για τους Πομάκους της Θράκης και να σηματοδοτήσει την αρχή ενός λαμπρού μέλλοντος για τη γλώσσα των Πομάκων. Τα πομακικά εδώ και πολλά χρόνια αποτελούν μία γραπτή γλώσσα, που όχι μόνο μιλιέται από τους φυσικούς της ομιλητές αλλά και γράφεται και καταγράφεται επιστημονικά μέσα από σοβαρά επιστημονικά έργα, όπως το νέο Βασικό Λεξικό της Πομακικής του Ριτβάν Καρα-Χότζα.

O πλήρης τόμος του ογκώδους τόμου είναι:

Καρά-Χότζα Ριτβάν, Βασικό Μορφολογικό Λεξικό της Πομακικής. Όπως διασώζεται και ομιλείται στην ευρύτερη περιοχή της Σμίνθης (Μύκης) του Δ. Μύκης Ν. Ξάνθης, Ξάνθη 2017:PomLex.


Πρόκειται για ένα γιγάντιο έργο, καρπό πολυετούς και επίπονης έρευνας του Πομάκου λεξικογράφου Ριτβάν Καρα-Χότζα.

 
Το λεξικό παραθέτει σε κυριλλικό αλφάβητο 50.000 λημματικές καταχωρήσεις, εκατοντάδες χιλιάδες βασικούς κλιτικούς τύπους, 11.000 φράσεις – εκφράσεις και παραδείγματα χρήσης και πάνω από 20.000 παραπομπές σε άλλες γλώσσες (βουλγαρική, τουρκική, ρωσική, σερβοκροατική, ελληνική κλπ).

Στις 36 σελίδες της Εισαγωγής ο Ριτβάν Καρά-Χότζα περιγράφει τη μακρόχρονη λεξικογραφική του πορεία, από το 1994 μέχρι σήμερα. Ακολουθούν σύντομες γραμματικές παρατηρήσεις, ένας πολύτιμος οδηγός για όσους θέλουν να έχουν μία συνοπτική εικόνα της πομακικής γλώσσας. Εδώ συμπεριλαμβάνονται αναφορές στο οριστικό άρθρο της πομακικής, στον τοπικό και το χρονικό προσδιορισμό, στην κλίση των ουσιαστικών, στα άκλιτα μέρη του λόγου, στην κλίση των επιθέτων, στα ρηματικά ουσιαστικά, στον πληθυντικό αριθμό, στην κλίση των ρημάτων (με παραδείγματα της κλίσης του Ενεστώτα, του Αορίστου, του Παρατατικού και της Ενεργητικής Μετοχής).

Στις  1103 σελίδες του Μορφολογικού Λεξικού της Πομακικής  δίνεται κατ’ αλφαβητική σειρά ένας τεράστιος πλούτος λέξεων και κλιτικών τύπων, που αποτελούν πολύτιμο βοήθημα για κάθε γλωσσολόγο που επιθυμεί να μελετήσει σε βάθος τη ζωντανή πομακική, όπως ομιλείται σήμερα στην ευρύτερη περιοχή του Δήμου Μύκης.

Στον τόμο αυτό ο συγγραφέας χρησιμοποιεί το κυριλλικό αλφάβητο με κάποιες μικρές παραλλαγές. Αξίζει να σημειωθεί πως τα τελευταία 23 χρόνια ο Ρ. Καρά-Χότζα έχει πειραματιστεί με διαφορετικά αλφάβητα, όπως το ελληνικό, το τουρκικό, το λατινικό. Τώρα με τη χρήση του Κυριλλικού αλφαβήτου ο Ρ. Καρά-Χότζα δοκιμάζει την καταγραφή της μητρικής του γλώσσας σε ένα αλφάβητο που δημιουργήθηκε τον 9ο αιώνα από δύο σπουδαίες προσωπικότητες που κυριολεκτικά άλλαξαν την ιστορία των Βαλκανίων: τους Θεσσαλονικείς αγίους Κύριλλο και Μεθόδιο. Μιλάμε για ένα αλφάβητο που βασίστηκε στην ελληνική γλώσσα και χρησιμοποιείται σήμερα για διάφορες σλαβικές γλώσσες όπως τα Ρωσικά, τα Ουκρανικά, τα Βουλγαρικά, τα Βοσνιακά, τα Σλαβομακεδονικά και για πολλές άλλες γλώσσες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης.

Πρόθεση του συγγραφέα είναι να προχωρήσει στην έκδοση ενός ακόμα ογκωδέστερου Ερμηνευτικού Λεξικού της Πομακικής, χρησιμοποιώντας το λατινικό αλφάβητο αυτή τη φορά.

 Η χρήση διαφορετικών αλφαβήτων από το συγγραφέα στις λεξικογραφικές του αναζητήσεις κάθε άλλο παρά μειώνει το τεράστιο έργο του. Δείχνει ακούραστη ερευνητική διάθεση, επιστημονική ειλικρίνεια και αντικειμενικότητα. Η τυποποίηση του αλφαβήτου θα γίνει μέσα από συλλογικότερες διεργασίες για να διευκολύνει να διδαχθούν την Πομακική οι νέοι Πομάκοι  αλλά και όσοι άλλοι επιθυμούν να τη μελετήσουν ως ξένη γλώσσα. Σημειώνουμε ότι τα μαθήματα Πομακικής Γλώσσας που επί μία πενταετία διοργάνωσε το Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Κέντρο Θράκης (ΠΑΚΕΘΡΑ) είχαν ιδιαίτερη επιτυχία. Σε αυτά συμμετείχαν δεκάδες ενήλικες που γνώρισαν τη γλώσσα αλλά και τον πλούσιο λαϊκό πολιτισμό των Πομάκων.

Είναι βέβαιο πως και τα επόμενα βήματα του πρωτοπόρου Πομάκου λεξικογράφου θα είναι εξίσου σημαντικά. Η έκδοση του επί πολλά έτη αναμενόμενου Ερμηνευτικού Λεξικού της Πομακικής, με ένα εύχρηστο και ευανάγνωστο αλφάβητο, θα διευκολύνει την εκμάθηση της πομακικής γραφής και από τους νέους Πομάκους της Θράκης. 

Επίσης, ιδιαίτερα σημαντικό θα ήταν να ιδρυθεί στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης έδρας Πομακικών Σπουδών, στην οποία η συμβολή του κυρίου Ριτβάν Καρά-Χότζα θα ήταν ανεκτίμητη.

Αναμένουμε με ξεχωριστό ενδιαφέρον την εισήγηση του Ριτβάν Καρα - Χότζα στο διεθνές συνέδριο για τους Πομάκους που θα γίνει στις 17-19 Μαρτίου 2017 στην Κομοτηνή, όπου και θα παρουσιάσει  στο διεθνές επιστημονικό κοινό την επίπονη εργασία του για την καταγραφή της πομακικής. Το συνέδριο έχει τον τίτλο: «Οι Πομάκοι της Θράκης: Πολυεπιστημονικές και διεπιστημονικές προσεγγίσεις».


Σύντομο Βιογραφικό σημείωμα
Ο Ριτβάν Καρά-Χότζα του Γιουσούφ γεννήθηκε στις 15/9/1973 στην Ξάνθη. Είναι απόφοιτος της Ειδικής Παιδαγωγικής Ακαδημίας Θεσσαλονίκης (διετούς φοιτήσεως) και από το 2008 εργάζεται στο χώρο της μειονοτικής εκπαίδευσης. Από τα φοιτητικά του χρόνια (δύο δεκαετίες περίπου) στον ελεύθερο χρόνο του ασχολείται με την καταγραφή και κωδικοποίηση της μητρικής τους γλώσσας, της Πομακικής.  Παράλληλα, σε ερασιτεχνικό επίπεδο και για τις ανάγκες του λεξικού κυρίως, ασχολείται και με τους υπολογιστές γενικότερα και τον προγραμματισμό ειδικότερα (html, xml, asp, asp.net, php, vb.net, c++, sql). Κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής του θητείας και στα πλαίσια του προγράμματος της Κοινωνικής Προσφοράς των Ενόπλων Δυνάμεων εργάστηκε μαζί με μια ομάδα φιλολόγων και συστρατιωτών του για τη σύνταξη του Πομακικού – Ελληνικού Λεξικού, του Ελληνικού – Πομακικού Λεξικού, της Γραμματικής και του Συντακτικού της Πομακικής Γλώσσας, τα οποία εκδόθηκαν από το Δ’ Σώμα Στρατού υπό τη Διοίκηση του Στρατηγού Μανούσου Παραγιουδάκη.  Προτού διοριστεί στο Δημόσιο έχει εργαστεί στον τραπεζικό τομέα (υπάλληλος στην πρώην Εθνική Κτηματική Τράπεζα της Ελλάδος), στον κατασκευαστικό (εργάτης οικοδόμος, βοηθός τοπογράφου) και στον τομέα της τυπογραφίας.  Είναι παντρεμένος και πατέρας τεσσάρων παιδιών.



ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ 
ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΡΟΛΟΓΟ ΤΟΥ ΡΙΤΒΑΝ ΚΑΡΑ-ΧΟΤΖΑ
ΣΤΟ ΒΑΣΙΚΟ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ 
ΤΗΣ ΠΟΜΑΚΙΚΗΣ

Το παρόν λεξικό είναι καρπός μιας πολύχρονης μοναχικής προσπάθειας για την καταγραφή και κωδικοποίηση της μητρικής μου γλώσσας, της λεγόμενης Πομακικής (οι ειδήμονες ακόμα αναζητούν την ετυμολογία της λέξης).

Η απαρχή της ξεκινάει είκοσι και πλέον χρόνια πίσω στο χρόνο περί το έτος 1994, όντας τελειόφοιτος της Ειδικής Παιδαγωγικής Ακαδημίας Θεσσαλονίκης, και η οποία έμελλε να σημαδέψει τη ζωή μου και να μεταμορφώσει ριζικά την ύπαρξή μου…

… Τότε που είχα αρχίσει να συνειδητοποιώ ότι ο χρόνος των σπουδών τελείωνε και θα έπρεπε να αναλάβω δράση ως πειθήνιο, άβουλο και υποτακτικό όργανο άγνωστων δυνάμεων και ενάντια στα όσια και τα ιερά της φυλής μου. Ο βαθμός του πτυχίου και οι λοιποί χαρακτηρισμοί δεν είχαν καμιά σημασία. Πολλώ δε μάλλον η κατάρτιση και δη η γλωσσική. Αρκούσε μόνο η δήλωση του φρονήματος και η απόλυτη υποταγή στα κουλτουριάρικα παιχνίδια τους και το βάπτισμα του δασκάλου – «πρότυπο» γινόταν υπόθεση ρουτίνας. Τότε που το όνειρο είχε αρχίσει να ξεθωριάζει και να μεταμορφώνεται σε εφιάλτη, ενώ σαν από μηχανής θεός και σε ανύποπτο χρόνο εμφανίστηκε στην αίθουσα του διδακτηρίου ένας μυστακοφόρος (Πόντιος στην καταγωγή νομίζω) γλωσσολόγος ονόματι Συμεωνίδης και άρχισε να λέει διάφορες «ασυναρτησίες» περί «σλαβικών» και να γράφει στον πίνακα κάτι περίεργα σύμβολα. Ανάμεσα στα λίγα που θυμάμαι ήταν και το «š» και ως παράδειγμα χρήσης δινόταν η λέξη «košar / košur» ή κάτι τέτοιο (ίσως από το πομακικό kóčer ή kóčur).

Μετά το πρώτο «σοκ» που υπέστην και την αμηχανία στην οποία περιήλθα, μέσα μου ξύπνησαν «μνήμες» αιώνων καλά κρυμμένες και άρχισε να φουντώνει και να γιγαντώνεται μια αδυσώπητη μάχη κατατρώγοντας τα σωθικά μου…

… Ομολογώ πως μετά τη διάλεξη εκείνη δεν ήμουν πλέον ο ίδιος άνθρωπος…

Εν μέσω, λοιπόν, του τελευταίου έτους των σπουδών μου κι ενώ ήδη κάποιοι συσπουδαστές μου είχαν αρχίσει να προετοιμάζονται για τις πτυχιακές εξετάσεις, εγώ πάλευα να συγκεντρωθώ στον εαυτό μου και να ιεραρχήσω τις δικές μου προτεραιότητες μετά και την γονιδιακή «επανάσταση» μέσα μου και το «πραξικόπημα» του DNA. Ο γλωσσολόγος είχε φέρει σε πέρας την αποστολή του και την «σκυτάλη» έπρεπε να παραλάβει κάποιο «θύμα» του, κρυφό ή φανερό. Περιθώρια διαφυγής δεν υπήρχαν. Έπρεπε να γίνω ή να το «παίξω» γλωσσολόγος ή / και λεξικογράφος και να δω, εν πάση περιπτώσει, τί ήταν αυτά τα «Σλαβικά» ή «Πομακικά» ή όπως αλλιώς μπορεί να τα αποκαλούν κάποιοι άλλοι και τί σχέση είχαν με εμένα και τον γλωσσολόγο. Αυτό, όπως αντιλαμβάνεται ο καθένας, δεν μπορεί να γίνει με κάποιον απλό ή μαγικό τρόπο, παρά μονάχα με αστείρευτη υπομονή και επιμονή, ενδελεχή έρευνα και πολύ κόπο. Το εκπληκτικότερο όλων όμως είναι ότι η προσπάθεια αυτή εκ των πραγμάτων έπρεπε να ξεκινήσει από το σημείο μηδέν και χωρίς καμιά εξωτερική βοήθεια, υλική ή μη, ακόμα και από το ίδιο το περιβάλλον της οικογένειας.

Το πιο φυσικό και λογικό, επομένως, ήταν να πάρω ένα απλό τετράδιο μερικών δεκάδων φύλλων, απ’ αυτά με το μπλε πλαστικό κάλυμμα που και σήμερα ακόμα κυκλοφορούν στο εμπόριο, και να αρχίσω να αποτυπώνω χειρόγραφα τις πρώτες λέξεις που μου έρχονταν στο μυαλό, με κάποια σειρά υποτίθεται, για να δω τί εν τέλει είχε διασωθεί στον «σκληρό δίσκο» από την «εκπολιτιστική» λαίλαπα των «δυτικόφρονων», τα απανωτά «φορμάτ» και τη συνεχή «εμφύτευση» αντισλαβικών και αντικομουνιστικών «ιών» μέσα του τις προηγούμενες δεκαετίες και αιώνες. Κι ενώ ήμουν βυθισμένος στα άδυτα της γλωσσικής μου ύπαρξης, κάποια στιγμή και σε χρόνο ρεκόρ διαπίστωσα ότι το τετραδιάκι είχε γεμίσει με λέξεις και δεν χωρούσε άλλες. Πρέπει να είχαν συγκεντρωθεί καμιά χιλιάδα και κάτι, απ’ ό,τι θυμάμαι. Το τετραδιάκι εκείνο, δυστυχώς, το έχασα ή μου το έχασαν και ήταν το πρώτο μου χειρόγραφο «λεξικό», με τη χρήση του τουρκικού αλφαβήτου, βεβαίως, το οποίο όμως στη συνέχεια εγκαταλείφτηκε για ένα σωρό τεχνικούς και άλλους λόγους.

Ήμουν ήδη λεξικογράφος πια, έστω και με ένα χειρόγραφο αντίτυπο χιλίων και κάτι λέξεων ανά χείρας και άσχετα αν αυτό το ήξερα μόνο εγώ και κανένας άλλος….

… η εμπλοκή μου πλέον με τις σλαβικές γλώσσες, μα κυρίως με τη Βουλγαρική, ήταν αναπόφευκτη. Σε ανύποπτο χρόνο, μετά από μια πρόσκληση ενός συναδέλφου μου εργάτη οικοδόμου από το Σμόλιαν της Βουλγαρίας να επισκεφτώ τα όμορφα μέρη τους επί τη ευκαιρία της γιορτής του Πάσχα, βρέθηκα για πρώτη φορά επί βουλγαρικού εδάφους και στην καρδιά της βουλγαρικής Ροδόπης. Αυτό που θυμάμαι ήταν η δυσκολία μου να συνεννοηθώ με τους γονείς του, οι οποίοι ήταν μορφωμένοι και για κάποιον λόγο ήθελαν να μιλούν την επίσημη Βουλγαρική μπροστά μου τουλάχιστον.

Μετά την πολύ σύντομη παραμονή μου στο Σμόλιαν και κατά την επιστροφή μας έτυχε να μπούμε σε ένα βιβλιοπωλείο για κάποιο λόγο. Περιηγήθηκα για λίγο εντός του μικρού βιβλιοπωλείου χαζεύοντας και ξεφυλλίζοντας κάποιους τίτλους. …  Αργότερα εφοδιάστηκα με λεξικά, γραμματικές και άλλα βιβλία, καθότι στην περιοχή μας οι υποδομές του εθνικού μας τηλεπικοινωνιακού φορέα για ίντερνετ εκείνη την περίοδο ήταν σχεδόν ανύπαρκτες.

Ξαφνικά, λοιπόν, και μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα βρέθηκα μέσα σε έναν κυκεώνα πληροφοριών με την κυριολεκτική έννοια του όρου. Η ιδιότητα μου ως «γλωσσολόγου / λεξικογράφου» δεν αρκούσε για να κατανοήσω και να διαχειριστώ όλες αυτές τις πληροφορίες και η αυτοαναγόρευσή μου σε «σλαβολόγο» ήταν μονόδρομος. Περιπλανήθηκα νοερά και για χρόνια με την ιδιότητά μου αυτή σε πόλεις και πολιτείες όλων των Βαλκανίων φτάνοντας μέχρι τον Καύκασο και πιο πέρα, ενώ έπρεπε να μάθω να διαβάζω και να γράφω από την αρχή. Συνάντησα γνώριμες «φυσιογνωμίες» και «φωνές» παντού, μα πιο γνωστή και οικεία απ’ όλες μου φάνηκε αυτή της Ροδόπης πέραν των «πολιτικών» συνόρων που επιβλήθηκαν με το τέλος του Α’ παγκοσμίου πολέμου και την υπογραφή της Συνθήκης της Σεβρών (1920). Περπάτησα σε δρόμους «ιστορικούς» και στα περίτεχνα «γλωσσικά» της μονοπάτια αναζητώντας την «εξοστρακισμένη» γλωσσική μου ταυτότητα σε ένα πραγματικά υπέροχο και συναρπαστικό ταξίδι ζωής προς τη γνώση και την αυτογνωσία. Βίωσα κι έμαθα πράγματα και θαύματα μα κυρίως και πιο πολύ να σέβομαι τον «παρεξηγημένο» εαυτό μου, εφ’ όσον κάποιοι άλλοι ούτε που μπόρεσαν να διανοηθούν ποτέ κάτι τέτοιο. Η αγαπημένη μου «οδύσσεια» σε όλο της το μεγαλείο. Οι Λαιστρυγόνες και οι Κύκλωπες δεν με φοβίζουν πια, ούτε ο θυμωμένος Ποσειδώνας.

Μετά και από τη μακρόχρονη αυτή περιπλάνησή μου στο σλαβικό «βασίλειο» φτάνουμε κάπου στο σήμερα εν έτει 2017 – σταθμό του ταξιδιού προς την Ιθάκη. 22 ολόκληρα χρόνια μετά το «πραξικόπημα» και η κατάσταση στη μειονοτική εκπαίδευση, αντί να έχει βελτιωθεί έστω και στοιχειωδώς, παραμένει, θα έλεγα, η ίδια και χειρότερη με το επίπεδο της παρεχόμενης εκπαίδευσης να υποβαθμίζεται ολοένα και περισσότερο. Υποπτεύομαι ότι αυτός είναι και ο λόγος που αρκετοί πλέον συμπολίτες μας στρέφονται στη δημόσια εκπαίδευση και η οποία, θεωρητικά τουλάχιστον, υπερέχει έναντι της μειονοτικής. Αυτό, ασφαλώς, έχει σαν κόστος την παραίτηση των γονέων από το δικαίωμα των παιδιών τους να διδάσκονται και τη μητρική τους γλώσσα μέσα από το οργανωμένο σχολικό περιβάλλον, κυρίως των Τουρκόγλωσσων, εφ’ όσον η Πομακική δεν διδάσκεται έτσι κι αλλιώς σε καμία από τις βαθμίδες της εκπαίδευσης και κατά παράβαση των διεθνών συνθηκών για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Ένα σταθερό και πάγιο, συνάμα και «σαθρό», επιχείρημα των ελληνικών αρχών και των ομοϊδεατών τους, βεβαίως, ήταν και είναι ότι η Πομακική δεν είναι παρά ένα προφορικό και φτωχό σε λεξιλόγιο σλαβογενές ιδίωμα ή διάλεκτος μιας κάποιας, ανύπαρκτης ή άγνωστης γι’ αυτούς, γλώσσας, κάτι που δεν ευσταθεί ούτε λογικά ούτε επιστημονικά. Ταπεινή προσωπική άποψη του γράφοντος είναι ότι «αυτόνομα» και «ανεξάρτητα» γλωσσικά ιδιώματα ή διάλεκτοι απλά δεν υφίστανται στον πλανήτη μας. Η κοινωνιογλωσσολόγος Κακριδή – Ferrari Μαρία γράφει επί λέξει σε ένα κείμενό της: «...οι ποικιλίες γενικότερα και οι διάλεκτοι ειδικότερα προϋποθέτουν μια ιεραρχικά υπερκείμενη και αυτόνομη γλωσσική οντότητα, τη γλώσσα, στην οποία θεωρείται ότι ανήκουν ως υποδιαιρέσεις της». Καλό θα ήταν επομένως οι θιασώτες της θεωρίας αυτής προτού εκφράσουν και αναπτύξουν τις όποιες θέσεις και απόψεις τους να συμβουλεύονται και κάποιον γλωσσολόγο που πρωτίστως σέβεται τον εαυτό του ως επιστήμονα. Σε κάθε περίπτωση όμως οι Πομάκοι έχουν το ίδιο αναφαίρετο δικαίωμα με όλους τους άλλους και να τη μιλάνε τη «γλώσσα» τους και να τη γράφουν και να τη διδάσκονται τα παιδιά τους μέσα από τα «διαπολιτισμικά», «πολιτισμένα» και «αντιρατσιστικά» κατά τα άλλα μειονοτικά σχολεία και ανεξάρτητα από την όποια εθνική ή εθνοτική καταγωγή και προέλευση τους που είτε οι ίδιοι αποδέχονται αυτοβούλως είτε κάποιοι άλλοι επιθυμούν να τους επιβάλουν. Το αντίθετο με όρους κοινωνικοπολιτικής ανθρωπολογίας λέγεται γλωσσική και πολιτισμική γενοκτονία. Το μόνο σίγουρο είναι ότι ποτέ και κανένας δημόσιος φορέας δεν εκπόνησε επίσημα μια εμπεριστατωμένη επιστημονική μελέτη που να απαντάει στα μείζονα αυτά προβλήματα της εκπαίδευσης, εξαιρουμένης ίσως της προσπάθειας του στρατού. Συμμερίζομαι, βεβαίως, και αποδέχομαι πλήρως την άποψη ότι η εκπαίδευση δεν είναι αρμοδιότητα της στρατιωτικής ηγεσίας καμιάς χώρας, παρόλα αυτά όμως στο σημείο αυτό θα μπορούσα να πω, αντιστρέφοντας τη γνωστή ρήση, ότι η γυναίκα του Καίσαρα δεν αρκεί μόνο να φαίνεται τίμια, πρέπει και να είναι.

Μέσα στο παρόν λεξικό, λοιπόν, που σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως ολοκληρωμένο έργο και παρά τα όποια λάθη κι ελλείψεις ενδεχομένως να παρουσιάζει, ο υποψιασμένος και «ψαγμένος» αναγνώστης θα βρει πολύ χρήσιμες και «κρίσιμες» πληροφορίες που θα τον βοηθήσουν να καταλάβει αφενός τί είναι επί τέλους αυτά τα «Πομακικά», τα οποία πιθανόν και ο ίδιος να μιλάει, και αφετέρου να κάνει ο ίδιος μια άμεση σύγκριση χιλιάδων λέξεων με αυτές άλλων γλωσσών και κυρίως της Βουλγαρικής – επίσημης και διαλεκτικής – κατά πρώτο λόγο αλλά και της Τουρκικής κατά δεύτερο. Εκτός απ’ αυτό θα μπορέσει να κατανοήσει και την ίδια τη δομή και λειτουργία της Πομακικής και να εξοικειωθεί με το κλιτικό της σύστημα μέσα από τις εκατοντάδες χιλιάδες βασικών κλιτικών τύπων που παρατίθενται.

Ο συντριπτικός όγκος του υλικού και η βάση του λεξικού δεν είναι άλλη από αυτήν του λεγόμενου και ως ιδιώματος Μύκης, από τον ομώνυμο οικισμό του ομώνυμου Δήμου Μύκης και το οποίο συμπεριλαμβάνει όλα τα πομακοχώρια μέχρι και την πόλη της Ξάνθης. Καταγράφεται κι ένας ελάχιστος αριθμός λέξεων από άλλα χωριά / ιδιώματα, η προέλευση των οποίων επισημαίνεται με τους αντίστοιχους διακριτικούς κωδικούς.

Το κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα του ιδιώματος αυτού είναι η σημαντική απόκλισή του από τη σύγχρονη τουλάχιστον Βουλγαρική σε σχέση με τα όμορά του βορειότερα και πλησίον των συνόρων, άποψη στην οποία συγκλίνουν και διάφοροι άλλοι ανεξάρτητοι μελετητές. Προσωπικά πιστεύω ότι αυτό δεν έχει να κάνει τόσο με την εγγύτητα ή την απόστασή του από τα σύνορα όσο με την ίδια τη σύσταση του πληθυσμού, καθότι αυτός διαφοροποιείται σημαντικά και ως προς άλλα χαρακτηριστικά (ήθη κι έθιμα, ενδυμασία κλπ.). Η πάγια θέση των Βούλγαρων γλωσσολόγων και μελετητών, βεβαίως, ήταν και παραμένει ότι όλα αυτά δεν είναι παρά κάποια από τα βουλγαρικά ιδιώματα της οροσειράς της Ροδόπης. Πιθανόν και να έχουν κάποιο δίκιο. Πεποίθηση μου πάντως είναι ότι το εν λόγω ιδίωμα δεν έχει μελετηθεί δεόντως ούτε από τους ίδιους. Ο υποφαινόμενος από την άποψη του ουδέτερου και αντικειμενικού μελετητή δεν είναι σε θέση μα ούτε κι επιθυμεί να επιβεβαιώσει ή να αντικρούσει τον ισχυρισμό αυτόν ή τουλάχιστον μέχρι να αναγορευτεί κι επίσημα ως γλωσσολόγος και για την ακρίβεια ως σλαβολόγος. Aυτή καθεαυτή η καταγραφή μιας γλώσσας ή διαλέκτου ή ενός ιδιώματος και η σύνταξη ενός λεξικού είναι τελείως διαφορετικό πράγμα από την εμπεριστατωμένη συγκριτική μελέτη κάποιων πολύ ιδιαίτερων, ειδικών και κρίσιμων χαρακτηριστικών του σε σχέση με το «άλλο» και την εξαγωγή των αντίστοιχων συμπερασμάτων. Τέτοια εξειδικευμένη γνώση, προσώρας τουλάχιστον, ο ίδιος δεν διαθέτει. Ο αναγνώστης όμως εφ’ όσον είναι κοινωνός της απαιτούμενης αυτής γνώσης, μπορεί να μελετήσει όλα τα διαθέσιμα στοιχεία και να βγάλει τα δικά του προσωπικά και χρήσιμα συμπεράσματα ελεύθερα και αβίαστα.

Στη μακροδομή του το λεξικό, τώρα, περιλαμβάνει 50.000 περίπου λημματικές καταχωρήσεις ταξινομημένες με απόλυτη αλφαβητική σειρά. Μέσα σ’ αυτήν εντάσσονται και αρκετοί αλλόμορφοι λεξικοί τύποι με τις αντίστοιχες παραπομπές, ενώ τα ομόγραφα διαχωρίζονται με την κατάλληλη σήμανση προς αποφυγή της σύγχυσης μεταξύ τους.

Στη μικροδομή του καταβλήθηκε προσπάθεια να δοθούν σε συντετμημένη μορφή κάποιοι βασικοί τουλάχιστον κλιτικοί τύποι για κάθε λήμμα και κυρίως οι άναρθροι. Η πλήρης ανάπτυξη όλων των κλιτικών τύπων των λημμάτων σε ένα έντυπο λεξικό περιορισμένου όγκου είναι αδύνατη. Αυτό ίσως καταστεί εφικτό σε μια μεταγενέστερη ηλεκτρονική έκδοση μαζί και με κάποια άλλα εργαλεία ενδεχομένως.

Το λεξικό, ως γνωστόν, πρωτοεκδόθηκε από το Δ’ Σώμα Στρατού ως ένα δίγλωσσο Πομακικό – Ελληνικό Λεξικό σε περιορισμένο και μη εμπορεύσιμο αριθμό αντιτύπων και συντάχθηκε με μια διασκευή του ελληνικού αλφαβήτου. Μέσα στην πορεία του χρόνου όμως αποδείχθηκε ότι η συγκεκριμένη «γραφή» ήταν ιδιαίτερα δύσχρηστη και με περιορισμένη δυνατότητα χρήσης κυρίως στο χώρο του διαδικτύου, οπότε και αποφασίστηκε η πρώτη και επίπονη μεταγραφή του με μια λατινική εκδοχή της και με την οποία το πρακτικό αυτό πρόβλημα λυνόταν. Αισθητικά και λειτουργικά όμως δεν ήταν αυτό ακριβώς που αναζητούσα κι έτσι μετά από κάποιο χρονικό διάστημα ακολούθησε και μια δεύτερη μεταγραφή, ημιαυτόματη αυτή τη φορά και πιο ανώδυνη, με μια τροποποιημένη εκδοχή της λατινικής η οποία όμως έχει τα ίδια μειονεκτήματα με αυτά της ελληνικής διασκευής. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι ακόμα και τα γνωστά, σε μένα τουλάχιστον, κυριλλικά αλφάβητα εκτός από την απουσία του τόνου παρουσιάζουν και άλλα φωνητικά προβλήματα. Αυτό οφείλεται κυρίως στην επιρροή της Τουρκικής που έχουν δεχθεί τα Πομακικά μέσα στους αιώνες. Από την άλλη η χρήση του διεθνούς φωνητικού συστήματος γραφής αποκλείστηκε λόγω των δυσκολιών κατανόησης που θα είχε για τους μη ειδικούς και μη εξοικειωμένους με αυτό αναγνώστες. Επομένως η μόνη ρεαλιστική λύση για την ώρα φαίνεται να είναι η συγχώνευση των δύο λατινικών εκδοχών σε μια νέα υβριδική, με τα αισθητικά και λειτουργικά προβλήματα να αμβλύνονται εν μέρει αλλά όχι να λύνονται οριστικά. Εκτός κι αν η τεχνολογία κάνει κάποια σημαντικά άλματα εμπρός υπερκερνώντας τους υφιστάμενους περιορισμούς. Με απλά λόγια, το άλυτο προς το παρόν πρόβλημα είναι ο απαραίτητος, κατά την άποψή μου, τονισμός των λέξεων στην Πομακική. Μια άλλη λύση, πιο φυσική και λίγο «επαναστατική» ίσως, θα ήταν η χρήση κάποιας διασκευής ενός από τα υπάρχοντα κυριλλικά αλφάβητα. Σε κάθε περίπτωση όμως ο χαρακτηρισμός της «προφορικής γλώσσας» θα πρέπει σιγά σιγά να απαλειφθεί, δεδομένου ότι αυτός δεν ανταποκρίνεται πλέον στην πραγματικότητα και όσο κι αν αυτό μπορεί να ηχεί «περίεργα» στα αυτιά ορισμένων.

Η ιδέα μιας νεότερης δίγλωσσης έκδοσης δεν έχει εγκαταλειφθεί. Σε όλο το προηγούμενο διάστημα όμως δόθηκε μεγαλύτερη βαρύτητα στην ίδια την καταγραφή, τη μελέτη και ανάλυση των διαφόρων συστημάτων και φαινομένων παρά στην ερμηνεία και τη μετάφραση αυτή καθεαυτή. Αυτή είναι, νομίζω, και η λογική σειρά, προκειμένου να δημιουργηθεί μια σωστή και ισχυρή βάση πάνω στην οποία θα μπορέσει να οικοδομηθεί οτιδήποτε άλλο.

Σε ό,τι αφορά την ίδια τη σύνταξη του λεξικού θα ήθελα να αναφέρω εδώ ότι η εξαγωγή των δεδομένων από την κεντρική βάση και η μορφοποίησή τους πραγματοποιήθηκαν υπολογιστικά με τη χρήση ενός αρκετά σύνθετου και πολύπλοκου αλγορίθμου και κάποιοι κλιτικοί τύποι έχουν δημιουργηθεί δυναμικά. Αυτό σημαίνει ότι όσο καλά κι αν είναι σχεδιασμένος ένας αλγόριθμος πάντα μπορεί να υπάρξουν κάποιες «αστοχίες» ή «απώλειες». Ένα ασήμαντο φαινομενικά τυπογραφικό λάθος π.χ. μπορεί να ανατρέψει γραμματικούς και άλλους κανόνες. Δεδομένου τούτου και των όποιων άλλων παροραμάτων και αβλεψιών, η οποιαδήποτε καλοπροαίρετη παρατήρηση ή υπόδειξη είναι πάντα ευπρόσδεκτη.

Ας σημειωθεί, τέλος, ότι για μια πλήρη καταγραφή και ανάλυση του συνόλου ή των κυριοτέρων τουλάχιστον ιδιωμάτων που διασώζονται ακόμη και ομιλούνται στην ελληνική Θράκη ο δρόμος θα είναι αρκετά μακρύς. Ο παράγοντας – κλειδί για την επίτευξη του φιλόδοξου πιθανόν αυτού στόχου είναι οι ίδιοι οι ομιλητές και οι νέες γενιές. Οι συνθήκες και οι συγκυρίες κάθε άλλο παρά ευνοϊκές είναι. Όπως έχει χιλιοειπωθεί όμως, η ελπίδα πεθαίνει πάντα τελευταία.

Καρα – Χότζα Ριτβάν
Ξάνθη, 2017




Διαβάστε επίσης: