ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥ ΣΕΜΠΑΪΔΗΝ ΚΑΡΑΧΟΤΖΑ ΣΤΗΝ ΠΟΜΑΚΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

 

ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥ ΣΕΜΠΑΪΔΗΝ ΚΑΡΑΧΟΤΖΑ 

ΣΤΗΝ ΠΟΜΑΚΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

Ο δημοσιογράφος Σεμπαϊδήν Καραχότζα είχε συγγράψει κατά το έτος 2021 πολλά νέα κείμενα στη μητρική του γλώσσα, την πομακική. Μου τα είχε στείλει να τα δω, για να τα συζητήσουμε. Δυστυχώς δεν πρόλαβε να τα δημοσιεύσει ο ίδιος, καθώς έφυγε πρόωρα από αυτή τη ζωή στις 7/12/2021. 

Πρόκειται είτε για αυτοβιογραφικά κείμενα είτε για απόπειρες συγγραφής σύντομων ιστοριών. Μερικές από τις ιστορίες αυτές είναι διασκευές πομάκικων παραμυθιών, άλλες είναι φανταστικές, ενώ κάποιες βασίζονται σε αληθινά γεγονότα. Για παράδειγμα, η σύντομη ιστορία με τίτλο «Žíne insán gálet le annóš» (Εκείνοι οι άνθρωποι που αγαπούν μόνο μια φορά) αναφέρεται στη ζωή του παραδοσιακού Πομάκου μουσικού και οργανοπαίκτη Μουσταφά Αχμετσίκ (1939-2020). Η ιστορία «Nermán i Vasílis» (Η Νερμάν και ο Βασίλης) είναι ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον διήγημα για δύο νέους που αγαπήθηκαν. Στο κείμενο «Trǽbava da stánot urúncky mečíteve faf pomáckyse selá» (Πρέπει να γίνουν ελληνικά σχολεία στα πομακοχώρια), ο Σεμπαϊδήν Καραχότζα επαναλαμβάνει για άλλη μία φορά το μεγάλο του όραμα: την ανάγκη ίδρυσης δημόσιων σχολείων σε όλα τα χωριά που κατοικούνται από Πομάκους. 

Όλα τα παρακάτω κείμενα αποτελούν μοναδική παρακαταθήκη ενός σπουδαίου αγωνιστή που δεν σταμάτησε σε όλη τη σύντομη ζωή του να παλεύει χωρίς φόβο για το δίκιο.

Ως αδελφικός του φίλος, θεωρώ χρέος μου να δημοσιεύσω αυτά τα κείμενα, τα οποία συμπληρώνουν την εικόνα που έχουμε για το ανυπολόγιστης αξίας συγγραφικό έργο του αγαπημένου μας Σεμπαϊδήν Καραχότζα, που έφυγε νωρίς για το πιο μακρινό ταξίδι. Είναι ένα ελάχιστο μνημόσυνο στη μνήμη του. Είμαστε βέβαιοι πως θα χαίρεται εκεί που βρίσκεται καθώς οι φίλοι του θα μπορούν να διαβάσουν ξανά τα κείμενά του.

Μας λείπεις, Σεμπαϊδήν...

Ν. Θ. Κόκκας

 

 

Agýta na imǽhme kaknása ímame isǽ

Napréšnete godíny na imǽhme žýse raháteve ímame isǽ allá bého itéj godíny po kámatny, itagýne insános žyvǽho na salám i ne káksa isǽ. Ja béšo itagýne míčko déte allá si pómlem síčkoto.

Agýna so púštahme ad mečítene, hódime si práve na kóštono za planníno i za da si stórime dérsevene. Azám so zbírahme vryt dečjǽna i izlízahme navón da igróme tópa íli nǽko drúgo. Na kóštono si hódime agýna so smračǽvašo.

Zimóse akšlǽlmíjin so zbírahme pa kóšte, žónyne práviho pastále tütǘne i móskine práviho muhabéte i kázavaho no meselé ad stráryte godíny. Itagýne na imǽšo níkotri tileórasi. Pómlem si nýje faf kóštono imǽhme le annó míčko rádje za da slúša bubájko habéreve.

Agýta panarástahme, kúpiho i annó magnitófono i itagýne si kúpiho faf sélono dvamína trimína i tileórasi allá rábatæho sas bataríje óti faf nášono sélo da 1987 de na imǽhme régmo. Za sféšo imǽhme lámbi i po na sétno luks.

Lǽtse pamágahme májci i bubájku na nížaņeno i ad pláden so zbrírahme pak vrit dečǽna i varvǽhme na rǽkono da so kópeme. Agýta stánahme po golǽmi, kúpihme si vrítsi matórove i sas to abigrávahme cǽla déne, i zimóse i lǽtse. Allá béhme pak vrítsi na annó. Itagýne na imáhme sǽkotri pa dva telifóna vav ǧübǿno, níta kumpjúter i táblet.

Faf cǽlo sélono imǽhme le annók telifóna i po na sétno zafátiho da si klávot vrítsi telifóna faf kóštono. Pótet za na sélono béšo ne métnan ásfalto atkák po mlózine na imǽho tumafíle. Jáce béšo belǽ pres tumafíle. Sǽkade varvǽhme sas nagýse.

Žóso právet isǽ dečjǽsa ne je žyvót. Cǽla déne so sas annók telifóna faf rakýne íli atpréš annó kompjúter i na iznízot navón da igrót kákta právihme nýje. Móža isǽ síčkoso da stánava po sas raháte alá je níkana kákta napréš. Isǽ insános arnísaho da žyvót.      

  

Pomácky meselé - Havá i Adém

Havá i Adém so búli dvamína mládi faf annó Pomácko sélo. Adém je zagálil Havó i atišlól je da je paíšte ad májkoji. Havá je búla ad mičká pres bubájka.

Na 6 mésecy so so ažónili i atišlíli so da žyvót na kasabóno. Itám so kiraladísali annó míčko kóšto.

Adém je imǽl rábato i po na sétno je i Havá zafátila da rábati faf annók dükǽna sas drípy. Ne so iskáravali mlógo parý allá mi so stígaly da prekáravot sas raháte mesecáne.

Pláštali so kiróno, régmono, vadóno, telifónane i astánavalí mi so parý za jǽto i za drípy. Na dve godíny je Havá astánala tešká. Daktóron ji je reklól óti čǽka bliznáky i óti trǽbava da so valésava jáce, da so na marí i da na vdíga tǿšky rábaty.

Havá, ad stráha da na upáti nǽko, arnísala je da rábati faf dükǽnane za da so na umáre. Móčili so da prekáravot le sas žýne parý je zímal Adém ad rábatono allá so ne stígaly.

Adém je imǽl faf sélono i dve míčky mestá i za da so na uzóret za parý, predál gi je i palavínono parý gi so kláli na kráje za da so ne pres parý agýna radí Havá.

Lǽtse je Havá radíla dve kópelčøta zdrávy i jǽky. Parýne so álla zafátily da na stígot. Za da na astánot dečjǽna gládny, zafátili so da na pláštot vadóno i régmono. Dávali so pa mífko tek da mi gi na sprǿt.

Agýna so dečjǽna stánaly na annó godíno, Havá je reklála Adému da rečǿt májci ji da dójde da sedí sas tǽh za da mi čǘva dečjǽna i tja da zafáti pak da rábati.

I inýj je stánalo. Havá je fátila pak rábato faf inók dükǽna i dečjǽna gi je glǿdala májka ji durgý da so púsne ad rábatono. Allá mi je bul masráfon mlógo i Adém je našlól i drúgo rábato. Rábatil je faf annóno rábato da pláden i faf drúgono ad pláden da neštéše. Na kóštono si je hódil le za annó spaņé.

Zafátil je álla da so umáre jáce i annók déne so je razbalǽl. Faf astanǿno mu so reklíli óti íma annók parátika astalýka i óti néma da móža da rábati.

Faf kóštono so zafátili da némot níta jǽto za dečjǽna. Stórili so kinígyne za da zǿme Adém ajlìka. Na dva mésecy so je platíl. Ajlìkon mu se bul 500 evró i trǽbavalo je da prekáravot mesecáne le sas inéj parý óti je i Havá astánala pres rábato.

Dahódely so déne da némot níta annó paníco jǽto. 500 no evró se ne stígaly níta za kiróno, za régmono, za vadóno i za telifónane.

Havá so je umaríla da žyvé iníj i annók sabáha je zǿla dečjǽna i atišlála si je na sélono da sedí sas májko ji. Májka ji si je imǽla tójno bahčǿ i imǽli so báre kakná da jedót.

Annók méseca sétno je Havá atišlála na hükümátane da paíšte da so razdelǿt sas Adéma. Hükümáton gi je razdelíl i reklól je óti še trǽbava faf sǽkotra méseca Adém da dáva pa 150 evró za Havó i za sǽkotro déte.

Ad 500no evró je dával 450no Haví i dečǿmne i tómu so astánavaly le 50 evró. Zattó je astávil kóštono, zbrál si je drípyne i kaknána drúgo je imǽl i izlǽl je pa barčínyne.

Itám je našlól annó míčko kolípko i vlǽl je itám tek da na sedí navón. Mífko po atsýj je imǽlo annó česmǿ sas císto vódo. Itám je pil, itám si je pral drípyne i attám je zímal vódo za da si varí, agýna je imǽl kakná da sfarí.

Jǽl je kaknána je nahódel navón. Vas pralét je iskopál annó míčko mǽsto blísko pri kolíbono za da si stóri bahčǿ i da íma kakná da jedé. Pri kolíbono je ne imǽlo níta drúgy kóšte níta insána. Adém je bul samýj itám.

Sas žýne 50 evró mu so astánavaly ad ajlýkane, kupóval si je brášno, zejtíne i sol za da si právi hlǽba. Cǽlo lǽto si je zbíral čepjé i darvá za da si páli ógne zimóse.

Zimóse je fátil golǽm mras, sas dóžda, snǽga i vǽtra. Uvótre faf kolíbono ne je umǽl da páli ógne. Zattó je pálil izvón kolíbono i sedǽl itám pri ógnene na tóplo.

Annók sabáha so je razbudíl jáce bólan, ne je umǽl níta da so isprávi. Pamócil je da izléze advón da zapáli ógne za da so stópli óti je mrázilo jáce. Ne je mógal allá da stáne i astánal je pat ténkono i zdrátono kuvérto. Na pláden so je sas golǽma zóra isprávil i atišlól je da vratána allá je itám pánnal.

Mlógo déne sétno go je našlól umrǽta adín afčǽr.  

 

 Kak béšo napréš faf mahalóno

Ja som rádan i kúten som na Púlivo, annó míčko Pomácko sélo sas níta 60 hané. Napréšnete godíny na Púlivo žyvǽho po mlógo hané. Vrítsi sadǽho tütǘne i žyvǽho ad inój rábato.

Po na sétno álla zafátiho da astávet mahalóno i da slízot na avóno óti mi so faf mahalóno mestána míčky i rassǽty pa barčínyne pres póte za tumafíle. Pa inéj mestá néma vódo za da zalívot kaknána sadǿt i za da fpre badín itám trǽbava da varví mlógo saháte sas nagýne íli sas múle. Mestáta gi itagýne arǽho sas múleta. Ja si pómlem agýta béšo míček, májka i bubájko da mo razbúždot faf mrakáne za da varvíme na mǽstono da beréme tütǘne. Trǽbavašo da tórneme jáce ráno za da zaftásame hladǽne. 

Zattó gi po mlógono hané astáviho mestána faf sélono i slézaho na avóno óti itám íma i vódo i póte za tumafíle.

Isǽ si jáce mífko hané sadǿt tütǘne pa mestána faf Púlivo. Pó mlózine právet drúgy rábati íli móskine hódet da rábatet pa drúgý húküméteve i žónine sas dečjǽna si sedǿt na mahalóno.

Níta hajváne ímot isǽ, pak napréšnete godíny si sǽkotra hanǽ imǽšo annó múle íli magáre íli birkáč kózy íli ófce za da si ímot tǽhno prǽsno i kaknána drúgo stánava ad prǽsno. Sǽkakva kóšta si imǽšo i pa annó kúče za da je čǘva pak si mlózi imǽho i kúkóšky za jeicá.

Isǽ néma níkana, síčkono go kupóvot. Po mlógono hané zafátiho da kupóvot i hlǽbane pak si go napréš práviho tíje i pečǽho go na fyrýna sas darvá. Fyrýnovene si gi éšte íma, ugradény so sas túly faf sǽkotroj kóštoj na prústane allá jáce rǽtko pečòt nǽko itám.

Napréšnete godíny na Púlivo, allá i pa drúgy míčky Pomácky selá na imǽho tumafíleve, pak isǽ sǽkotra hanǽ íma dva i tri tumafíleve.

Itagýne, mlógo godíny napréš, slízahme na kasabóno dvaš triš kerét faf godínono i to pri Bajrǽm za da no kúpet nóvy drípy. Za da slézeme na kasabóno, varvǽhme sas nagýse da golǽmakne póte i čǽkahme da paminé púlmana da no zǿme za da fpréme na kasabóno.

Na pláden za da so vórneme na mahalóno, zímahme taksí tek da na nósime sas rakýse kaknána sme kúpili ad golǽmanek póte da sélono. Za da so vórneme na pláden sas púlmo, ta trǽbava kaknána sme kúpili da go nósime ad golǽmanek póte dur da sélono. 

I isǽ so mlógo míčky Pomácky selá pres dükǽna i za da si kúpi badín kaknána mu trǽbava, trǽbava da íde íli na kasabóno íli na drúgo sélo, allá je isǽ síčkono po koláj óti si sǽkotri íma tumafíle.       

      

 Lǽtse sas bábo i sas dǽda

Ismét i Nezihá so radéni faf annó míčko sélo faf Ksánti, allá ad míčky déti žyvót faf Atína, óti májka mi i bubájko mi rábatet itám. Rábatet na annó fábriko mlógo godíny.

Nezihá je na 9 godíny i Ismét je na 14. Lǽtse agýna so zatvóret mečítevene, vrítsi na annó hódet za annók, nannagý i za dva mésecy na sélono za da prekárot itám lǽtono.

Faf sélono si žyvót dǽdo mi i bába mi, kóštana mi je na kráj sélono i ímot nagadény éste dve hadajé za da íma kadé da sedǿt lǽtse Nezihá i Ismét sas májko mi i sas bubájka mi.  

Izí lǽto álla néma da je kákta naprésneta. Ismét še trǽbava da si sedí na Atíno za da pajé, óti je astánal na dva dérse i še gi dáva pódzimo. Májka mi i bubájko mi i tíje še so na Atíno, óti gi néma spírot ad rábatono.

Nezihá álla néma za kakná da sedí cǽlo lǽto zatvórena faf čétrino duvárje.

«Še je prevódime sas púlmono na Ksánti» víka májka ji. Nezihá si je zbrála drípy, kitápeve za da íma da pajé i kaknána drúgo še ji trǽbava faf sélono. Bubájko ji je atkáral sas tumafílene da púlmono i pačǽkal je durgý da tórne. Faf púlmono je sǿnala pri Nezihó anná drugá po golǽma momá. Dvéne mómy so padúmily mífko i azám je golàmana zafátila da pajé annók kitápe.

Nezihá je atfórila i tja annók kitápe i právila je géki pajé. Ne óti je ne ískala da pajé allá trǽbava da ji stígnot kitápevene za cǽlo lǽto.

Mífko po sétno so zaspály i dvéne mómy i níta so so sétily kak so fprǽlí faf Ksánti. Nezihó je čǽkala itám bába ji i zǿly so anó taksí za da gi atkára na sélono.

Sélono je ne búlo játse duléče i fprǽli so za 20 dekaký. Síčkono si je búlo kákta napréš, kóstene, kavenǽna, golǽmíjen činár faf sredé mahalóno. Imǽlo je i dve nóvy kóšte.

Síčkono si je búlo kákta laní. Nókotroga je álla ne imǽlo, ne je imǽlo dǽda ji, umrǽl si je zimóse. Agýna so fprǽli na kóštono, Nezihá je vlǽla faf žóno hadajó je nagadíl dǽdo ji za dečjǽna za da si nagadí drípyne i drúgyne rábaty.

Zǿla je žókne karjóla je pri pénǧeræne. Her lǽtoto inók karjóla zíma Ismét, óti je po golǽm, allá je isǽ Ismét ne itám i Nezihá umé da zǿme žókne karjóla íšte.

Nagadíla si je rábatyne i izlǽla je na prústane da vídi kakná si je kákta laní i kakná so je premenílo. Lǘlkana pad hórehane si je búla éšte itám. Inój lǘlko je nagádal dǽdo ji i pabíra da trimína na annó.

Mífko po atsýj so kukóškyne. I itám si je síčkono kákta laní. Itám si so i žýne górmove je pasadíl dǽdo ji, jábalkana, krúšana, čeréšena, smókvana. Síčkono si je itám, le dǽda ji néma.

Bába ji je atišlála da izdají kózyne, za da íma sabályjin tazé prǽsno. Nezihá go na pje játse inazí prǽsno, óti íma ínakvo kukúje, allá ji bába ji víka óti je inazí prǽsno po húbavo ad žóno kupóvot faf Atíno.

Navón je álla zafátilo da so smračǽva i Nezihó je búlo strah da sedí samá advón. Akú si be dǽdo ji itám, ta sedǿt na annó da géč. Isǽ je álla samá i zattó si je vlǽla na hadajóno da légne.

Faf drúganek sabáha so je razbudíla ráno i vídela je ad pénǧeræne bábo ji da zalíva bahčǿno. «Bahčǽsa trǽbava da so zalíva ráno, durgý je ne izlízalo slónceno» reklála ji je bába ji.

Mífko po sétno so atišlýly drúgyne mómičøta ad sélono da vídet Nezihó. Zafátili so da kázavot kak je prekárala zimóse sǽkotra i azám so izlǽli na pótene da igrót.

Bába ji je nagadíla koláky da kósnot i klála mi je i pa annók bardáka prǽsno. Dála mi je i parý za da ídot da si kúpet kajmáka. Her lǽto mi je dǽdo ji kupóval kajmáka i bába ji móči da právi síčkono kákta napréš, za da ne belní, óti je dǽda ji ne itám, allá go néma dǽda ji.

Inýj so so pamínaly denéne i níkotri so je ne sétil kak so paminó adín mésec. Faf drúgono haftó še dójdot na sélono i Ismét sas májko mu i sas bubájka mu, óti gi so astávily ad rábatono dve haftý da pačínnot.

Nezihá gi čǽka da dójdot, óti so je zabalǽla allá i óti še ímot tumafíle i še umǿt da hódet i na drúgy selá. Májka ji i bubájko ji so sas Isméte tórnaly ad akšàm sas tumafílene, za da zaftásot da sabályjin da fprǿt na Ksánti.

Agýna so fprǽli, Nezihá je fýrknala da go pasrǿšne i da vídi kakná ji so danéli. Sas tæh je búla i léle ji, májčinati sestrá. Dašlála je i tja da pasedí mífko déne na sélono.

Le faf inók déne so jǽhnali vrítsi tumafílene za da ídot na annó drúgo sélo za jǽto. Faf inój sélo íma annók dükjàna sas jetá i pečé naj húbavono kukóško faf  cǽlo Ksánti i Nezihá dregóva játse ispékanono kukóško sas kumpíre.

Ad pláden so so vórnali na kóštono za da pačínnot žíne dašlíli ad Atíno. Faf drúganek déne so atišlíli vrítsi na denízene. Bába ji ne ískala da hódi óti je balí glavána, agýna sedí na slónce, allá ji so reklíli óti še hódet kadéna íma sénko tek da so ne cǽla déne na slónceno.

Dečjǽna so vlǽly le inagýne na denízene i golǽmyne so sǿnnali na slónceno za da ačernǿt. Ismét je nósil sas tóga rádje i sǿnnal je na annók kráje da slúša pésne. Na denízene so sedǽli durgý da so smračí, óti dva déne sétno še trǽbava da si varvǿt na Atíno i níkotri na zno še umǿt li da dójdot i dogodíno na sélono.   

 

Mehmét abijískava rábato

Mlógo godíny napréš je bul adín čülǽk faf annó Pomácko sélo, faf Púlivo. Zaváli go so Mehmét. Mehmét je imǽl annó mícko kóšto na kraj sélono i itám je žyvál sas žanóno mu i sas tríne mi dečjá, dve kópeleta i annó mómo.

Žanána mu je álla umrǽla mláda ad annók parátika hastalýka i Mehmét je astánal samýj sas tríne déti.

Imǽl je dve míčky mestá izvón sélono. Na inéj mestá je sadǽl tütǘne i attám so žyváli. Ne je álla imǽl vódo za da zalíva tütǘnene i zattó je ne iskáraval mlógo kilá.

Zafátily so da na stígot žýne parý je iskáraval i dašlól je vakýt da so žóni golǽmono kópele, allá mu je búla kóštana ne nagadéna.

«Ad tütǘnese na iskáravom mlógo parý za da mu nágadem kóštono, še trǽbava da nájdom drúgo rábato», pačǘdil so je annók déne Mehmét.

Le faf drúganek déne je tórnal da abijískava rábato pa drúgy selá. Paminól je pres mlógo míčky i golǽmy selá, allá je ne našlól níkade rábato.

Fpræl je da Mémkovo. Itám go je pašrǿšnal adín čülǽk i papýtal go je.  

-Kotrí si ty? Ad kadé ídeš?

-Ja som Mehmét í ídom ad Púlivo.

-Tébe kak to zavót?

-Móne mo zavót Hasán.

-Uméme li da ispjéme nǽjde annó kavǿ?

-Kak da na uméme, itúj mífko po adgóre íma annó kahvenǿ.

-Játse húbave. Hájde da sǿnneme itám.

-Kakvó kavǿ še pješ?

-Annó slátko sfaréno!

-Kakná abijískavaš pa nášyse mestá?

-Ja abijískavom za nǽko rábato.

-Kakvó rábato znoš da práviš?

-Znom da rábatem pa mestá. Da kópom, da prášom, da sádem.

-Faf vášono sélo néma li rábato?

-Íma, allá pláštot játse jéftino i ja trǽbava da zbérom da zimóse mlógo parý.

-Za kakná ti so?

-Še žónem golǽmono kópele i trǽbava da inagýne da mu nágadem kóštono.

-Kólko déti ímaš?

-Tri, dve kópeleta i annó mómo.

-Na kólko godíny je žóno kópele še žóniš?

-Na 25.

-Ne li si je éšte míček za žóneņe?

-Faf nášono sélo so žónet míčky.

-Žóno mómo še zíma ad kadé je?

-Ad Lýǧeno.

-Tójnana hanǽ néma li da pamógne da so nagadí kóštana?

-Tja si néma níta bubájka níta májko. Le annók bráta íma, allá i toj néma níkana. Rábati za annó parčǿ hlǽba. Zattó ti víkom trǽbava da nájdom rábato sas skópa gündelíka.

-Pa nášyse mestá po mlózise ímot hajváne. Le birkáč hané ímot mestá i sadǿt tütǘne, allá si go rábatøt samí.

-Da na znoš bannóga da íšte afčǽre?

-Dve tri hané ímot játse mlógo kózy í ófce. Móža da mi trǽbava badín da mi pamága. Allá so isǽ navón sas hajvánene. Akú íšteš, še gi pópytom agýna so vórnot.

-Pópytaj gi i ja še póminom útre pak, za da mi kážaš.

-Tamám, še to čǽkom, allá še dójdeš da mo nájdeš faf mǽstono, óti še vórvem da zalívom bahčǿno.

-Kadé ti je bahčǽna?

-Vídiš li inój kóšto sas zelénanek duvára? Le zad inój kóšto mi je bahčǽna. Útre ad 9 natsýj še som itám, óti po sétno še udríje pekón i faf pekáne so belǽ zalíva.

-Tamám. Útre ad 8 natsýj še dójdom da to nájdom itám.

Faf drúganek déne so je Hasán razbudíl ráno, za da zaftása da zalé bahčǿno faf hladǽne.

Zøl je annó parčǿ hlǽba i mífko sýreņe i tórnal je na bahčǿno.

Faf bahčǿno je imǽl pasadéno ad síčkono, damátise, krástavice, pipérky, patlaǧǽny, kapíčky, tek da na trǽbava da kupóva níkana.

Faf annó míčko kolípko pri bahčǿno je imǽl i birkáč kózy, za da si íma tógavo prǽsno, sýreņe, máslo í mlǽko.

Ne je argísal da fpre i fátil je le inagýne rábato. Bahčǽna mu je búla bajá golǽma i íšte mlógo saháte za da je zalé cǽlo.

Kazá 9 sahátene je Hasán davóršal zalívaņe i sǿnnal je pad annó sénko da čǽka Mehméte, allá je Mehmét na atišlól. «Móža da si je našlól drúgade rábato», pačǘdil so je i stánal je da si varví na kóštono.

Akšǽmlyjin je izlǽl na kavenǿno i itám so je naučíl óti go je Mehméte udríl adín tumafíl i atkárali go so na astanǿno. 

«Trǽbava da ídom da go óbidem», pačǘdil so je i le faf drúganek déne je tórnal sas púlmono da íde na kasabóno, na astanǿno da abíde Mehméte. Agýna je allá fprǽl na astanǿno, kázali mu so óti si je Mehmét atišlól na kóštono atkák ne bul játse udrít.

Hasán je le inagýne zǿl annó taksí i tórnal je za na Púlivo da nájde Mehméte.

Agýna je fprǽl na Púlivo, papýtal je faf kotró kóšto sedí Mehmét. Itám go je našlól da sedí na prústane pad annó sénko.

Agýna go je vídel Mehmét stánal je da go ižhóška.

-Kak mo nájde?

-Naučí so óti si faf astanǿno i attída da to nájdom itám, allá mi kázaho óti si húbe í óti si si izlǽl. Kak stána? Kak to udrí tumafílen?

-Tórnal be da dójdom na tébe i kákta velí da póminom golǽmak póte, na víde da íde tumafíl, allá mo berekét dakáči mífko le na lǽvoso róko.

-Ímom húbava habére za tébe. Adín čülǽk faf nášono sélo íma 500 kózy i 500 ófce i abijískava afčǽre. Akú íšteš, hájde da ídeme da go nájdeme pri akšǽm, óti inagýne še si je faf kóštono.

-Še ídeme allá sǿnni mífko da pačínneš, da ispjéš annó kavǿ i ja da so órtasom, da zǿmon i nǽko parčǿ hlǽba da ímame na pot.

Mífko po sétno so tórnali sas nagýne za na Hasánavono sélo.

Varvǽli so mlógo saháte, allá so so umaríli, i sǿnnali so na annó česmíco da pačínnot, da pínnot studéno vódo i da kóšnot kaknána je zbral Mehmét ad kóštono za na pot.

Kazá akšǽm so fprǽli i, za da na argísot, atišlíli so le inagýne da nájdot inók čülǽka sas mlógono ófce í kózy.

Agýna so fprǽli faf kóštono mu, našlíli so go da jedé advón na prústane. Toj mi je reklól da sǿnnot da kóšnot i tíje i inìj so fátili muhabétene.

-Mehmét je ad Púlivo i abijískava rábato. Naučí sme so óti ty abijískavaš afčǽre za hajvánene.

-Has abijískavom afčǽre, óti so hajvánene mlógo i na móžom da právem síčkono samýj. Akú íšte, umé i ad útre da fáti rábato. Itúj še íma i rábato, i jǽto i kadé da sedí. Itúj adzát íma annó míčko kóštinko, itám še sedí. Uvótre íma síčko kaknána trǽbava.

Mehmét  je prekáral večerǽne faf inój kóštinko i faf drúganek déne je stánal játse ráno za da ídot na hajvánene. Cǽla déne je bul navón, pa palǽnkyne sas hajvánene i vráštal so je na kóštinkono agýna zafáta da so smračǽva.

Inýj so so pamínaly denéne, haftýne, mesecýne i dašól je vakýton Mehmét da žòni kópeløno. Mehmét je da inagýne ne hárčil žýne parý je zímal ad rábatono, allá gi je prevádal pri kópeletüne za da si nagadí kóštono.

Agýna je dašlól vakýton da si varví Mehmét na Púlivo, reklól je čorbaǧíjune.

-Ja si pódem, še trǽbava da nájdeš drúga afčǽre.

-Vórvi si, allá íštom da ti dam nókana, óti som jáce memnǘn ad tébe.

-Kakná íšteš da mi dadéš?

-Še ti dam 100 kózy i 100 ófce za da si stóriš tvok belǘka i da na trǽbava da abijískavaš na drúiš rábato.

I inýj si je Mehmét atišlól na Púlivo sas 200 hajváne, allá so  za mífko vréme 200 no stánaly 500 i za mífko godíny uvótre so stánaly 1000.

Mehmét je zafátil da iskárava mlógo parý i dal je rábato i dečǿmne mu. Attám natsýj so žyvály vrítsi na annó i ne je trǽbavalo níkotri da abijískava rábato. 

  

Müslümanemse Ramazánon i Bajrǽmovene

Müslümánese govót annóš faf godínono. Ramazánon mi daržý annók méseca. Faf žókne méseca govót, zafátot da govót játse ráno sabályjin, durgý so je éšte na razvídelævalo i razgovávot akšǽmlyjin, agýna so smračí.

Faf žýne saháte govót, trǽbava da na jedót i da na pjot níkana. Níta sakýza umòt da mláštet i níta ǧügáro da pálet. Agýna álla razgovót akšǽmlyjin, umǿt da jedót i da pjót kaknána íštot da drúganek sabáha, durgý pak da zagovót. Pres denǽne na móžot níta da so kópet óti si razgovávot sas kópaņeno.

Sǽkotro müslümáncko sélo si íma annók tópana i faf ramazán go zíma adín íli dvamína i sabályjin go túnkot ad kóšto na kóšto, za da gi razbüdǿt da zagovót faf žókne saháte trǽbava.

Faf Ramazán íma akšǽmlyjin annó ajrý kláneņe, zavót go teravíh i po mlózine hódet da so klánet na ǧümajòno sas imáma, ne allá umǿt da so atklánet i samí faf kóštono. 

Po stáryne müslümáne govót éšte 6 déne faf godínono óti kákna víkot, íma i annók míčka ramazána.

Agýna so davórša Ramazánon, le faf drúganek déne mi je birinǧíno Bajrǽm Ramazán íli fítir Bajrǽm. Inazí bajrǽm daržý le annók déne i faf inók déne müslümánene abihódet ad kóšto na kóšto za da bajræmyštísavot.

Ráno sabályjin álla móskine hódet na ǧümajǿno da so klánet i azám tórnavot pa kóštene. Mládyne hódet da bajræmyštísavot po stárene i bubájkon i májkana právet safró dečǿmne mi. Na safróno íma mǿso i za na sónane slátko. Safrý právet af vrit kóštene.

70 déne sétno mi je drúgyjen Bajrǽm, Kurbán Bajrǽm.

Inazí Bajrǽm daržý čétri déne, sas arfóno na annó 5 déne. Ne na arfó, na birinǧíno déne móskyne pak varvǿt ráno sabályjin na ǧümajóno da so atklánet i agýna so vórnot na kóštono, sǽkotra hanǽ kóle annók hajváne za kurbáne.

Móža da zakólet annó kózo íli annó ófco, allá isǽ zafátiho da so zbírot mlógo hané na annó i kólet golǽma hajváne, annó krávo íli annó téle.

Ad kurbánene razdávot pa annó míčko parčǿ mǿso komšǘjemne. Ad sabályjin durgýna so nagadí kurbánen govót i razgovávot sas mǿso ad kurbánene.

Ad drúganek déne natsýj právet kaknána právet i na birinǧíno bajrǽma, abigrávot pa kóštene za da bajræmyštísavot po stárene i stánavot safrý sas mǿso i slátko. I na dvána bajrǽma míčkyne dečjǽ hódet da bajræmyštísavot ad kóšto na kóšto óti gi dávot parý.

Faf žýne déne je Bajrǽm müslümánene trǽbava da na právet níkakvo rábato.  

Ramazánon í bajrǽmovene varvǿt 10 déne nadzát faf sǽkvo godíno.  

 

 

Nermán i Vasílis

Mlógo godíny napréš je žyválo faf annó míčko sélo na avóno annó míčko mómiče sas májko ji, sas bubájka ji i sas báte ji. Mómičeno go so zaváli Nermán, májko ji Safjá, bubájka ji Ramadán i báte ji Orhán.

Ne so búli játse zengíne, allá níta játse fukarý. Imǽli so le bajá mestá i sadǽli so tütǘne vrítsi na annó i ad inój rábato so iskáravali le bajá parý.

Inýj so so pamínaly godínyne i Nermán je narástala, stánala je na 18 i báte ji a 21. Blísko pri inój sélo je imǽlo i annó míčko haskerjó sas 10 kišǽh haskére. Itám si je právilo haskerlíkane i annó kópele ad Lárisa, Vasílis.

Haskérene gi so čǿšto astáveli da izlízot na birkáč sahát navón i za da mi so paminé saháten, hódili so na inazí sélo, óti je itám imǽlo kavené. Annó Nedéle ad pláden je atišlól i Vasílis na sélono da ispjé annó kavǿ. Na pot je šrǿšnal Nermána i papýtal je kak umé da íde na kavenǿno. Nermán mu je kázala i tórnala si je za na kóštono.

Vasílis je álla zagálil Nermána i ískal je da je vídi pak. Za to je faf drúganek déne atišlól pak na sélono za kavǿ, allá je ne našlól Nermána. Strah go je búlo da papýta druzǽhne ad sélono. Sǿnnal je na annó mǽsto da čǽka.

Čǽkal je ad dva saháte nagóre. Agýna je stánal da si varví, vídil je da íde ad drúgono stráno Nermán. Fýrknal je bóržo nah kadéna tja.

-Póčekyj mífko. Íštom da ti prédumem.

-Kakná íšteš? Kotrí si?

-Íme so mi je Vasílis, ad Lárisa som i právem si haskerlíkane faf žóso haskerjó je izvón séloso.

-Kakná íšteš?

-Íštom da sǿnneme nǽjde da padúmime. Játse si kamatná. Kák to zavót?      

-Nermán mo zavót, allá akú mo vídet májka i bubájko da ti dúmem, še mo károt.

-Óti še to károt? Dúmime, na právime nǽko pàrátiko.

-Še mo károt óti si ne attúj i óti si hristijǽnin.

I tórnala si je za na kóštono za da si je itám, durgý so je ne smračǽvalo.

I Nermán je álla zagálila Vasíli i ískala je i tja da go vídi pak. Faf drúganek déne je čǽkala da íde pak Vasílis na sélono, allá go so ad haskerjǿno ne astávili da izléze. Nermán go je álla čǽkala hérgün.

Tri déne sétno je Vasílis atišlól na sélono i vídil da go čǽka Nermán na annók kráje. Dvamínana mládi so so nafýrknali adínyjen na drúganek. I ad inók déne so búli na annó, agýna je Vasílis izlízal ad haskerjǿno.

-Agýna so púsnom ad haskér, íštom da to pójemom sas móne na Lárisa.

-Néma da mo astávet májka i bubájko.

-Še dójdeš sas móne na skrýto i agýna fpréme na Láriso, še mi kážame kadé sme. 

I inýj je stánalo. Dva mésecy sétno so je Vasílis púsnal ad haskér, na skrýto so atišlíli sas türénene na Lárisa.

Itám je kázal májci mu i bubájku mu óti íštot da so ažónet sas Nermána i tíje so stánali razý. Ne so imǽli drúgo déte, le Vasílis mu je bul.

Na annó haftó so so ažónili.

-Trǽbava da ídeme na májko i na bubájka da mi kážame óti so ažónihme.

-Da ídeme le útre akú íšteš.

I faf drúganek déne so tórnali za na Nermánavono sélo. Frǽli so pri akšǽm i našlíli so májko ji i bubájka ji faf mǽstono.

Allá je bubájko ji atfíril i reklól ji je da na stópne éšte annóš faf sélono. Májka ji je zafátila da pláče i mólila go je da je stóri af i da je astávi da sedí sas Vasíli na annó pri tǽh kólkono íšte.

Allá je bubájko ji ne ráčil níkak da íma zǿta hristijánina i za to gi je atfíril.

Nermán i Vasílis so prekárali večeráne faf annók bajírka izvón sélono i sabályjin so tórnali sas türénene za na Lárisa. Ítám je Vasílis zafáti da rábati ergátin pa mestá i Nermán je fátila rábato faf annó fábriko.

Ramadán si  je bul éšte játse fkýsnat i za to je prepísal síčkono kaknána je imǽl Orhánu i za Nermána je ne astávil níkana. Safjá go je izmólila da astávi nǽko i za Nermána, allá je toj ne ískal da čǘje níkana.

Mífko déne sétno so je Safjá razbalǽla játse ad bálno. Ramadán je atkáral na astanǿno, allá mu so itám daktórjeno reklíli óti je jàtse balná i óti trǽbava da je atkára na po golǽmo astanǿ.

Prevódili je so na Atíno faf naj golǽmono astanǿ. Itám je sedǽla ad annók méseca nagóre, allá je stánala po parátse i daktórjeno mi so kázali óti néma da žyvé éšte mlógo.

Ramadán si je atkáral na sélono tek da si umré itám, faf kóštono ji. I has je na 15 déne umrǽla. Ramadán je ne kázaval níkakna Nermánu, allá ji je zøl telifóna Orhán i kázal ji je kakná je stánalo.

Nermán so je artósala le inagýne za da íde na sélono za májčinono ji ǧenezǿ. Allá je itám vídel bubájko ji i ne je astávil níta na májčinono je ǧenezǿ da íde.

Orhán je álla ne bul koráf kákna bubájko mu i mífko déne sétno atišlól na skrýto na Lárisa za da nájde Nermána. Itám ji je prepísal na skrýto ad bubájka mu, palavínono ad kaknána mu astávil bubájko mu faf sélono.

Nermán je búla inagýne tešká i na dva méseci je radíla bliznáky, annó kópelce i annó mómiče.

Lǽtse so je bubájko ji razbalǽl i trǽbavalo je da go glǿda badín. Orhán je pak kázal Nermánu óti mi je bubájkon bólan.

Nermán je paískala ad Vasíli da je astávi da íde za mífko vréme pri bubájka ji i toj ji je reklól: «Na annó še ídeme i še sedíme itám kólkono trǽbava, še kiraladísame annó míčko kóšto». I atišlíli so.

Orhán gi je ne astávil da kiraladísot kóšto. «Néma da kiraladísavate kóšto. Ja ímom le bajá golǽmo kóšto, še dójdete da sedíte itám kólkono íštete», reklól mi je.

Nermán je atišlála le inagýne na bubájka ji. Tój agýna je vídil zafátil je da pláče káta míčko déte.

-Za kakná dójde? Ja béšo parátik sas tébe. Atfíri to, na astávi to níta na májčinono ti ǧenezǿ da dójdeš.

-Ja go zabarávi síčkoto. Ty mi si bubájko i še sédom itúj da to glǿdom, kólkono vréme trǽbava.

I kázala mu je óti ji je Orhán prepísal palavínono ad kaknána mu je toj astávil i óti íma i dve déti.

-Vórvi mi, dókary dečjǽna da gi vídem. Ad báte ti némom éšte unúčeta. Dókary i Vasíli. Ad isǽ je isáj kóšta i vašá.

-Še dójdot vrítsi po sétno. Attídaho na Orhánavono kóšto da pačínnot mífko.

Prí akšǽm je atišlól i Vasílis sas dečjǽna. Ramadán je pak zafátil da pláče, allá isǽ ad drágo, óti je vídel unúčetana.

Vasílis mu je reklól óti še go pajǿmot sas tǽh na Lárisa, za da umǿt da go glǿdot itám í óti, agýna íšte, še si go dakáravot na sélono.

Annó aftó sétno so tórnali vrítsi za na Lárisa, i Orhán je atišlól sas tǽh za da nájde rábato itám.

I attám nacýj so žyvály vrítsi na annó kámatne i húbave faf Lárisa.    

 

 

Pomácise arnísaho da sadǿt tütǘne

Da 15 godíny napréš, pa górnese Pomácky selá, sǽkotra hanǽ sadǽšo tütüne, ad inój rábato žyvǽho vrítsi. Isǽ álla po mlózine arnísaho da sadǿt tütǘne, óti faf inéj selá néma golǽmí mestá.

Vrit mestána so míčky i rassǽty i po na mlógono na hódi tumafíl. Napréšnete godíny si vrítsi imǽho múle íli magáre i sas to hódiho na mestána. 

Tütǘnen álla íšte mlógo vódo i pa pomáckyne selá vódo ímot le žìne mestá so pri nǽko ràko. Žýne mestá so visóce pa barčínyne némot vódo.

Zattó Pomácise ad górnene selá zafátiho da slízot na avóno óti itám íma i vódo allá íma i golǽmy mestá.

Žíne imǽho parý, kúpiho mestá na avóno pak drúzi gi kiraladísavot. Mlózi kiraladísaho íli kúpiho i kóšte za da na abigrávot nadól nagóre.

Mládyse álla na sadǿt tütǘne i mestána pa pomáckyne selá sedǿt prázny. Tütǘnes íma mlógo i belǽ rábato. Vas pralét trǽbava da so pasadǿt ašlamýne, azám da so izarót mestána za da pasadǿt tütǘne.

Azám trǽbava da go prášot. Cǽlo lǽto trǽbava da so ad játse ráno sabályjin faf mǽstono za da berót tütǘne faf hladǽne.

Napréšnete godíny namǽšo májkini i nížaho go na ígly sas rakýne. Cǽlo zímo go práviho pastál sas rakýne i trǽbavašo da go stóret na istífeve pak go isǽ klávot le inýj faf golǽmy pakéty.

Isǽ so po koláj rábati tütǘnes allá go po mlózise astáviho, óti go predávot játse jéftino.

 

 

Pomácise so razbudího

Da 30 godíny napréš na imǽšo níta annók müslümánina faf Tráki da víka óti je ne Túrčin, óti je nǽko drúgo. Isǽ álla íma játse mlóze da gi je ne strah da víkot óti so ne Túrci allá so Junánci Pomáci.

Zattó, žíne so ad drúgono stráno móčet sas kaknána móžot da isplášot insánase za da na stánot éšte po mlózi žíne víkot óti so Pomácise ne Túrci.

Dávot parý, apsóvot gi, právet mi zaráre na tumafílevene, víkot mi óti še stóret parátiko žǽmne insána dregóvot, allá na móžot da stóret níkana.

Pomácise so razbudího i sétiho so kakná stánava faf Tráki, znot ártyk óti so ne Túrci. Íma i mlóze imámove da móčet faf ǧümajéne da gi nagadǿt da izvǽravot óti so Túrci, allá i tíje na móžot da stóret níkana óti so insános séštot i na vǽravot kákta napréš kaknána mi víkot hóǧetasa i imámovese.

Mífko vréme napréš ta dahóde na pomáckyse selá Mevlǘt Cavúsoglu, allá go Pomácise nagadího da na dójde.   

 

 

Ο παραδοσιακός Πομάκος μουσικός Μουσταφά Αχμετσίκ (1939-2020)

Žíne insán gálet le annóš

Mlózi insán zagálevot le annóš faf cǽla ómǘrene. Ad inéze insána béšo i Mustafá. Agýna je bul mlat, zagálil je annó kámatno mómo, allá go je tja ne ráčila, óti je bul jáce fukará.

Mustafá je álla ne mógal da je zabarávi i da zagáli drúgo mómo. Zafátil je hérgün da so apíva i da abigráva. Žyvál je faf annó míčko kolípko, pres parý i pres rábato. Imǽl je le annók sáza i sas to je iskáraval ne nǽko parčǿ hlǽba, allá nǽko šušó za da so apíva i da so zabaráve mífko.

Abigrával je pa selána za da igró sázane i da pajé pésne pa sfádby i pa dükǽnove za da mu dávot da jedé i da pje.

Inýj prekára cǽla ømúrete Mustafá i na mažý níkogy da zabarávi inój mómo.

Na sónate so razbalé, zafáti da na vídi i za mlógo godíny žyvǽšo skóra slæp. Na isój düņó béšo sam samýj, na imǽšo bannóga da go paglé, da mu pamógne, da mu dadé annók bardáka vódo.

Na sónane go prezǿho komšǘje, nósiho mu annó paníco jǽto i belidjáta mu dáde annó míčko kóšto za da íma annó keramído vur glavóno i da na žyvé navón.

Mustafá je ártyk ne na isój düņó. Atíde itám da pajé kámatnyne pésne druzǽm.   

 

 

Ja som Sebaidín

Jíme so mi je Sebaidín, na 42 godíny som i ažónen som ad 2003te. Žanána mi je ad annó míčko sélo blísko pri móno. Ímom dve déti, annó mómo na 18 i annó kópele na 16 godíny.

Imǽšo i dvamína brátje allá, si adínyjet umrǽ ad annók parátika hastalýka. Májka i bubájko so ne játse stári i žyvót si i dvamínana. Ímom si na düņǿso i annó bábo, allá je játse stará, skóra na 90.

Agýta béšo míček prekára ne i játse kámatny godíny. Na beš bučúkto godíny so upári sas parlívo vódo í mífko éšte da si úmrom.

Lélene so bého zbrály da perót bábi drípyne. Klály bého na anók kazáne da so varí vadá i ja sas drúgy dečjǽ igráhme itám blísko. Víkaho no da ídeme da igróme drúgade, tek da so na upárime, allá so nýje na fčǘhme.

Kákta igráhme, ja nókak sfalí kazánene sas parlívono vódo i vrit vadáta pánna vur móne. Le itagýne mo atkáraho na kasabóno na astanǿno. Itám daktórjeto velího óti na móžot da stóret níkakna za da mo kurtelísot.

Faf drúgatek sabáha mo prevódiho na Tessaloníki, na po golǽmo astanò. Itám daktórjeto velího óti íma lǽka za da mo kurtelísot i da so ízgovem.

Faf inój astanǿ sedǽšo 44 déne i sas móne bého májka i bubájko. Izgoví so i prevódiho mo so na dumá. Astánaho mi le mífko belǽgi na kormáse i na nagýse i ímom si gi i isǽ inéj belǽgy.

Birkáč godíny sétno álla zafáti pak da som bólan, da mo balí kormós i da so bólvom. Bubájko mo kárašo na mlógo daktórje pa Ksánti, Dráma, Kavála, za da nájdot ad kakná mo balí kormós. Dávaho mi lǽkove, allá si be ja éšte bólan.

Agýta béšo na 8, kázaho no za annók húbava daktóra faf Tessaloníki i bubájko mo atkára itám. Kládaho mo faf astanǿno i pasedé le bajǽ déne. Agýta si izléze, velího da na jam birkáč jetá i da ídom pak mífko vréme sétne.

Faf inój astanǿ hódešo čòšto i sedǽval so i da 6 mésecy. Daržáli mo so pres jǽto i da tri mésecy i hráneho mo pres žýlkyse sas annó májkino. Ináj rábata stánavašo durgý da stánom 18. Azám arnísa da hódem na astanǿno i attúkana žývom sas žókne lǽka zavót kortizóni. 

Na 36 aglúhna heptén i éšte na znóme ad kakná go upáti inazí. Hódešo pak na mlógo daktórje i astané, allá na mažýho da mi pamógnot da si čǘjem. Berekét so nájde adín askerjóskyj daktór faf Ksánti i velí mi óti trǽbava da stórem annók amelijǽta za da si čǘjem pak.

Toj mi nájde astanǿ i daktóra za da stórem inók amelijǽta. Prevódi mo na Tessaloníki na žóno astanǿ zavót Papageorgíu. Itám mo stóriho za bir bučúk godíny uvótre amalijǽta i na dvése úšy i isǽ čǘjem, ne kákta napréš, allá úmem da prédumem sas annók čülǽka.

Agýta béšo na 39, udrí mo anná míčka damlá, allá mi berekét na stóri zaráre.

 

Hasán – Adín húbof afčǽrin

Hasán je bul adín čülǽk skóra na 50 godíny. Žyvál je faf annó játse míčko sélo sas níta 40 hané. Vrítsi so búli faf inazí sélo fukarý. Anní so imǽli hajváne i drúzi so rábatili tütǘne.

Hasán je imǽl i toj le bayá kózy. Daržál gi je faf annó kolíbo visóce na annó barčíno, le bajá duléče ad sélono. Zattó si je nagadíl i toj annó mícko hadajǿ pri kolíbono i po mlógone déne je sedǽl itám.

Na sélono je slízal faf aftóno annóš za da si zberé jetá, za da íma kakná da jedé cǽlo aftóno faf barčínono.

Stánal je játse ráno sabályjin, za da izléze da pasé kózyne faf hladǽne i vráštal so je kolíbono akšǽmlyjin.

Faf barčínono si je imǽl i annó míčko bahčǿ i attám je jǽl. Ad sélono go so slúšali mlóiš keré da igró pištélkono.

Annók déne, kákna je bul sas kózyne navón, vídel je annók golǽma kámenæ sas annó belǽgo, allá go je zaminól.

Akšǽmlyjin so je álla pačǘdil óti za da íma belǽgo inazí kámen, móža da íma nǽko skrìto pad tóga.

Faf drúganek déne je atišlól pak kadéna je bul inazí kámen i pamóčil je da go zgýbe, allá je kámenøn bul golǽm i tǿšak.

Vórnal so je na kolíbono za da zǿme nǽko da strašý kámenæne. Čǘkal go je mlógo saháteve i na sónane go je stóril na dve parčé. Inýj je mažýl da go zgýbe.

Agýna je zgýbal i dvéne parčé, vídel je ad udól annók míčka syndýka. Syndýkon je bul pólan líry. Hasán si je zatvóril syndýkane i zøl go je sas tóga na kolíbono.

Líryne so búly játse mlógo i stígaly so da prekára cǽla ømǘrene i na tǽ da trǽbava níta hajváne da pasé níta nǽko drúgo rábato da právi.

Pačǘdil so je álla óti so sélono vrítsi fukarý kákna i toj i óti je parátiko da zǿme toj vrit líryne. Zattó je le faf drúganek déne zøl syndýkane sas líryne i tórnal je za na sélono.

Itám gi je zbral vritsǽh i kázal mi je za líryne. Reklól mi je da gi razdelǿt i da zǿme sǽkotra hanǽ pa kólkono ji so pádot.

I inýj je stánalo. Razdelíli so vrítsi líryne i Hasán si je atišlól pak na barčínono na kózyne. 

   

Trǽbava da stánot urúncky mečíteve faf pomáckyse selá

Žíse müslúmáne žyvót faf Tráki prevádot dečjǽna na ínakva mečíte i ne na kakvýna mečíteve varvǿt vrit dečjǽsa faf Elláda.

Faf žókne mečíte varvǿt müslümánckyse déti faf Tráki, palavínono dérseve stánavot na túrcko í palavínono na urúncko.

Na inakváne mečíte prevádot dečjǽna i Pomácise, allá inazí mečít právi golǽma zaráre dečǿmne, óti inéj déti durgýna ídot na mečítene, dúmet le pomáckyj.

Agýna zafátet mečítene znot da dúmet le pomáckyj i itám trǽbava da so naučǿt urúncky, túrckyj i íngiliskyj.

Agýna davóršot mečíte znot da dúmet ad vrit pa mífko, allá na znot níkana húbave. Zattó na móžot attám natsýj da davóršot po golǽmyne mečíteve.

Mlózi Pomáci álla zafátiho da prevádot dečjǽna na kasabóno na urúncka mečíte, tek dečǽna mi da so naučǿt da dúmet húbave urúnckyj. Mlóiš keré ištǽho ad hükümétese da stóri urúncky mečíteve i faf pomáckyse selá, allá so éšte ne stánavaly inakvýne mečíteve itám.

Žíne móžot, skáravot dečjǽna sas tǽhna si tumafíle na kasabóno na urúncka mečíte, allá inazí na móžot da go stóret vrítsi, óti íma mlógo masráfa i íšte i saháte.

Zattó trǽbava hükümétes da stóri urúncky mečíteve i faf pomáckyse selá, tek da umé sǽkotri da adbíra žókne mečíte íšte za dečjǽna mu.     

 

ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ

Για το έργο του Σεμπαϊδήν Καραχότζα δείτε:

http://pomakohoria.blogspot.com/2017/06/blog-post_19.html

http://pomakohoria.blogspot.com/2017/06/blog-post.html

 

 

Σημείωση για το αλφάβητο της πομακικής

Ο Σεμπαϊδήν Καραχότζα μέχρι το 2020 χρησιμοποιούσε στα κείμενά του το λατινικό αλφάβητο. Το 2021 ο Σεμπαϊδήν υιοθέτησε την αναθεωρημένη έκδοση του πομακικού αλφαβήτου.

Les Pomaks, musulmans de Grèce

Το τηλεοπτικό κανάλι ARTE σε εκπομπή της 1^ης Απριλίου 2022 έκανε αφιέρωμα στους μουσουλμάνους της Θράκης: Les Pomaks, Musulmans de Grèce. Invitation au voyage (Οι Πομάκοι, Μουσουλμάνοι της Ελλάδας. Πρόσκληση σε ταξίδι).

Συμπεριλαμβάνεται απόσπασμα πομάκικου τραγουδιού που τραγουδά η Εμινέ Μπουρουτζή, η οποία επίσης μας ξεναγεί στο χωριό Κοτύλη και μας δείχνει πώς μαγειρεύεται ο καβουρμάς στα Πομακοχώρια.

Δείτε όλο το βίντεο Canute Caliste a Carriacou / Grèce / Nouveau Mexique

https://www.arte.tv/fr/videos/104432-060-A/invitation-au-voyage/

 Η αναφορά στα πομακοχώρια της Ξάνθης είναι μετά το 25^ο λεπτό.

 

Στον οδηγό του καναλιού γράφεται σχετικά:

Οι Πομάκοι, Μουσουλμάνοι της Ελλάδας

Στη βόρεια Ελλάδα, στα σύνορα με Τουρκία και Βουλγαρία, υπάρχει μια περιοχή όπου, παρά τις διαμάχες και τις συγκρούσεις αιώνων, Μουσουλμάνοι και Ορθόδοξοι δεν σταμάτησαν να ζουν ειρηνικά. Μέσα στα όρια αυτής της ηπειρωτικής Ελλάδας, τα χωριά της Θράκης φιλοξενούν έναν ζωντανό αυτόχθονα μουσουλμανικό πολιτισμό, ο οποίος διατηρήθηκε από την Οθωμανική Αυτοκρατορία μέχρι τις μέρες μας. Αυτή η διαπλοκή γλωσσών και πολιτισμών το καθιστά μοναδικό μέρος στην Ευρώπη, όπου η θρησκευτική ποικιλομορφία θεωρείται ο μεγαλύτερος πλούτος.

Les Pomaks, musulmans de Grèce

Dans le nord de la Grèce, à la frontière avec la Turquie et la Bulgarie, il est une région où, malgré des siècles de différends et de conflits, musulmans et orthodoxes n'ont pas renoncé à vivre en paix. Dans les confins de cette Grèce continentale, les villages de Thrace abritent une culture musulmane autochtone vibrante, qui s'est maintenue de l'Empire ottoman jusqu'à nos jours. Cet entrelacs de langues et de cultures en fait un endroit unique en Europe, où la mixité religieuse est considérée comme la plus grande des richesses. 

Αφιέρωμα στον Σεμπαϊδήν Καραχότζα από το περιοδικό «Ενδοχώρα»

 

Με εκτενές αφιέρωμα στον γενναίο Έλληνα Πομάκο δημοσιογράφο Σεμπαϊδήν Καραχότζα κυκλοφόρησε πριν λίγες ημέρες το 123ο τεύχος του περιοδικού «Ενδοχώρα».
Το αφιέρωμα καλύπτει 25 από τις 90 σελίδες του τεύχους και σε αυτό περιλαμβάνονται αποσπάσματα από άρθρα του ίδιου του Σεμπαϊδήν καθώς και τα ακόλουθα κείμενα:

Σελμά Καραχότζα: «Ο μπαμπάς μου δεν τα παράτησε ποτέ».

Δήμητρα Κατάκη: «Καραχότζα Σεμπαϊδήν: Ένας μικρός πρίγκηπας, ένας μεγάλος ηγέτης».

Γιάννης Κουριαννίδης: «Στον Ληθαίο της α-λήθειας».

Νικόλαος Θ. Κόκκας: «Το ανολοκλήρωτο όραμα του Σεμπαϊδήν Καραχότζα».

Δημήτριος Ν. Κασαπίδης: «Μία πρόταση για να τιμηθεί η μνήμη του Σεμπαϊδήν Καραχότζα».

Θεοφάνης Μαλκίδης: Ανάμεσα στον τουρκικό εθνικισμό και την ελλαδική αδιαφορία: Οι Πομάκοι της Θράκης.

Δήμητρα Ρετσινά-Φωτεινίδου: «Η καταγωγή των Πομάκων».

 

ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΣΤΟΝ ΦΩΤΙΣΜΕΝΟ ΕΛΛΗΝΑ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ

ΣΕΜΠΑΪΔΗΝ ΚΑΡΑΧΟΤΖΑ (8/8/1979-7/12/2021)

"Ξωμείναμε στη σκιά σου άκαμπτοι..." (Γ. Τριανταφύλλου)

Στο νέο τεύχος της «Ενδοχώρας» περιλαμβάνονται ακόμη:
• Μία παρουσίαση όλων των Ελλήνων θανόντων (αξιωματικών και στρατιωτών) κατά τον Ελληνο-ιταλο-γερμανικό πόλεμο στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, κατά νομό, που επιμελήθηκε ο Βασίλειος Ναζλής
• Η ιστορική μελέτη για την πόλη – κράτος του Νόβγκοροντ του Χρήστου Χατζηλία
• Δύο σπάνια κείμενα από τη συλλογή τού Εβρίτη ιστοριοδίφη και συλλέκτη Μιχάλη Πατέλη: «Δύο επιστολαί Αγγλίδος εξ Αδριανουπόλεως κατά το 1717» (εφημερίδα «Κήρυξ» Κωνσταντινουπόλεως, 8 Σεπτεμβρίου 1890) και «Πολύτιμος Εκκλησιαστικός Κώδιξ» (τού Γ. Αδαμαντίδη)
• Απόψεις επί πολιτικών και κοινωνικών θεμάτων (Δημήτριος Σαββίδης)
• Ποίηση από τον Ιάκωβο Θήρα Καραμολέγκο
• Σχόλια και ειδήσεις από τους Στέλιο Αρσενίου, Δημήτρη Κελεμίδη, Νικόλαο Κόκκα και Γιάννη Κουριαννίδη
• Βιβλιοπαρουσιάσεις από τους Στέλιο Αρσενίου, Μιχάλη Δανίκα, Ιάκωβο Θήρα Καραμολέγκο και Γιάννη Κουριαννίδη
• Ενδιαφέρον ρεπορτάζ των πλέον ευπώλητων βιβλίων ελληνοκεντρικού ενδιαφέροντος (αναγνώσεις.gr)

Αναζητήστε την «Ενδοχώρα» σε επιλεγμένα βιβλιοπωλεία σε όλη την Ελλάδα.

Παραγγελίες: endohora@yahoo.gr και στο τηλέφωνο: 6977462806. 

Νέo cd του Αλή Ρόγγο με παραδοσιακά τραγούδια από τα πομακοχώρια

 

«Παραδοσιακά τραγούδια 

από τα πομακοχώρια της Ξάνθης»

Κυκλοφόρησε από το Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης ο νέος δίσκος (cd) του Πομάκου μουσικού Αλή Ρόγγο με τίτλο «Παραδοσιακά τραγούδια από τα πομακοχώρια της Ξάνθης». Η μουσική αυτή έκδοση εντάσσεται στις προσπάθειες του Ιδρύματος Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης για τη διάσωση της μουσικής κληρονομιάς της Θράκης και περιλαμβάνει cd με δεκατέσσερα πομάκικα τραγούδια και δεκαεξασέλιδο ένθετο βιβλίο.

 

Η αξία του ερμηνευτικού και καταγραφικού έργου του Αλή Ρόγγο για την ανάδειξη της μουσικής κληρονομιάς των Πομάκων της Ξάνθης είναι ανυπολόγιστη. Είναι ο άνθρωπος που ανέδειξε τα παραδοσιακά τραγούδια των Πομάκων της Ξάνθης σε όλη την Ελλάδα. Γεννημένος στο χωριό Γλαύκη, από την ηλικία των δεκατριών ετών άρχισε να παίζει καλαμένια φλογέρα (pištélka). Από το 1991 και μετά συνεργάστηκε με τον Βαγγέλη Δωρόπουλο σε πολλές συναυλίες και μουσικές εκδόσεις. Συνεργάστηκε με τη Θρακική Εταιρεία στην έκδοση των πρώτων κασετών με πομάκικα τραγούδια (1996, 1997, 2000). Σε συνεργασία με τον Ν. Θ. Κόκκα, ο Αλή Ρόγγο εξέδωσε τρία βιβλία με συλλογές πομάκικων τραγουδιών, παραμυθιών και παροιμιών. Στη δισκογραφία του συμπεριλαμβάνονται τρεις προσωπικοί δίσκοι (2002-2004), ενώ το 2011 συμμετείχε στην έκδοση ενός δίσκου («Τραγουδάμε σε δύο γλώσσες») του ΤΕΕ Γλαύκης, που περιείχε πομάκικα και ελληνικά παραδοσιακά τραγούδια. Συμμετείχε επίσης σε συλλογικές εκδόσεις - άλμπουμ με τραγούδια της Θράκης καθώς και στα ερευνητικά προγράμματα «Θράκη» (1998) και «Μουσική και Μουσικοί της Θράκης» (2001). Ο σπουδαίος  αυτός ερμηνευτής διακρίνεται για τη μεστή φωνή του, την ερμηνευτική του αυτοπεποίθηση, το δυναμισμό και την καθαρή του άρθρωση.

 

Τον Αλή Ρόγγο συνοδεύουν οι Θρακιώτες μουσικοί Ηρακλής Ψωμαδόπουλος (γκάιντα & καβάλι) και Αναστάσιος Δασκαλόπουλος (σάζι). Το ένθετο βιβλίο του δίσκου συμπεριλαμβάνει εισαγωγικά κείμενα του Ανδρέα Ματζάκου, Διευθυντή του Ιδρύματος Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, του διδάκτορα Λαογραφίας Νικολάου Θ. Κόκκα, και του μουσικολόγου Ηρακλή Ψωμαδόπουλου καθώς και τους στίχους των δεκατεσσάρων τραγουδιών στα πομακικά και στα ελληνικά. Οι συντελεστές της έκδοσης, σεβόμενοι τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της μουσικής των Πομάκων, προσπάθησαν να προσεγγίσουν το ιδιαίτερο ύφος και «ηχόχρωμα» της περιοχής της Ροδόπης με στόχο να ηχογραφηθεί το μουσικό υλικό, όσο το δυνατόν, στην «αυθεντική» του μορφή.

 

Οι τίτλοι των παραδοσιακών τραγουδιών του νέου δίσκου είναι οι ακόλουθοι:

1. Trimína brátje  [Τρία αδέλφια]

2. Azmé majcína dóštere  [Αζμέ της μάνας σου κόρη]

3. Púška púkna jógdar [Τουφεκιά σκάει φίλε]

4. Čǿrna kóšo jímam  [Μαύρο μαλλί έχω]

5. Momínko, marí momínko  [Κοριτσάκι, μωρέ κοριτσάκι]

6. Jot kámen vadá tečéšo [Από την πέτρα νερό έσταζε]

7. Cáfnalo bǽlo kokýce [Άνθισε άσπρος γαλανθός]

8. Na drum légnaj [Στον δρόμο ξάπλωσα]

9. Rádo morí bǽlo Rádo [Ράντω, μωρή άσπρη Ράντω]

10. Zadály so so podály [Ξεπρόβαλλαν, πλησιάζουν]

11. San ma výje san ma kóršy [Ύπνος με διπλώνει, ύπνος με σπάει]

12. Durdé jo máma léftera [Όσο η κοπέλα είναι ελεύθερη]

13. Glávi sa žéni pórvole sévdo [Αρραβωνιάσου, παντρέψου πρώτη μου αγάπη]

14. Jótvari Külsé péncurøt [Άνοιξε Κιουλσέ το παράθυρο]

 

Κεντρική διάθεση: Βιβλιοπωλείο Σπανίδη, Θερμοπυλών & Πλάτωνος 11, Ξάνθη, τηλ. 2541027544.

Κίνδυνος κατάρρευσης της πετρόκτιστης γέφυρας του Ακραίου Σατρών

S.O.S.

ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗΣ ΓΕΦΥΡΑΣ

 Ένα από τα ωραιότερα πέτρινα γεφύρια της Θράκης βρίσκεται στον οικισμό Ακραίος της περιοχής Σατρών του Δήμου Μύκης. Αποτελείται από δύο αψίδες και δύο ανακουφιστικά τόξα. Το πλάτος του διαζώματος είναι 3.40 μ. ενώ το μήκος του μεγάλου τόξου είναι 16,70 μ. 

Το γεφύρι αυτό αποτελεί μοναδικό μνημείο της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς του τόπου μας. Το Υπουργείο Πολιτισμού έχει χαρακτηρίσει τη γέφυρα αυτή ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο (ΥΑ ΥΠΠΟ/ΔΙΛΑΠ/Γ/21220/42297/4-8-1995 - ΦΕΚ 799/Β/14-9-1995). 

βλ. σχετικά: http://listedmonuments.culture.gr/fek.php?ID_FEKYA=12718

Ακολουθούν ορισμένες ενδεικτικές φωτογραφίες.

Δυστυχώς, το όμορφο αυτό γεφύρι έχει υποστεί σημαντικές φθορές που θέτουν σε κίνδυνο τη ζωή των διερχομένων. Πέρα από την αρχιτεκτονική του αξία, το γεφύρι του Ακραίου έχει ιδιαίτερη σημασία για την αγροτική οικονομία της ορεινής Ξάνθης, καθώς συνδέει τον Εχίνο με τους ακόλουθους οικισμούς: Ακραίος, Γιαννοχώρι, Πολύσκιο, Δουργούτι, Τσαλαπετεινός, Καλότυχο. Από τη γέφυρα διέρχονται συχνά βαρέα οχήματα και φορτηγά.

Σε σημερινή μας επίσκεψη (19/3/2022) διαπιστώσαμε ότι έχουν αποκολληθεί πολλές πέτρες από το κέντρο του μεγάλου τόξου, με αποτέλεσμα να κινδυνεύει να γκρεμιστεί το τόξο. Έτσι τίθεται καθημερινά σε κίνδυνο η ζωή των διερχομένων πεζών και οδηγών.

Για να μη θρηνήσουμε ανθρώπινες ζωές και για να μην καταστραφεί αυτό το μοναδικό στολίδι της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της ορεινής Θράκης θα πρέπει να κινητοποιηθούν άμεσα οι αρμόδιες υπηρεσίες. Από την πλευρά μας στείλαμε ήδη ενημερωτικές επιστολές προς την Εφορεία Αρχαιοτήτων, τον Αντιπεριφερειάρχη Ξάνθης, το Δήμαρχο Μύκης και τον Διευθυντή της Τροχαίας Ξάνθης. 

Ελπίζουμε ότι οι αρμόδιοι θα μεταβούν στο σημείο της γέφυρας και αφού διαπιστώσουν το μέγεθος του προβλήματος θα προχωρήσουν στις απαραίτητες εργασίες συντήρησης της γέφυρας του Ακραίου Σατρών.

Νικόλαος Θ. Κόκκας

Φωτογραφίες: Νικόλαος Θ. Κόκκας (19/3/2022)

Άραγε θέλουμε μορφωμένη τη μουσουλμανική μειονότητα;

 

ΘΑΝΑΣΗ ΜΟΥΣΟΠΟΥΛΟΥ

Συγγραφέα - Ποιητή

musop.scriptor@gmail.com

  

 

«ΑΡΑΓΕ ΘΕΛΟΥΜΕ

ΜΟΡΦΩΜΕΝΗ

ΤΗ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΚΗ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΑ;»

 

  Μεγάλωσα σε μια γειτονιά της Ξάνθης, κοντά στον Ασιά Μαχαλά, στην οδό Τσιμισκή, που είχε κατοίκους και χριστιανούς και μουσουλμάνους. Από μικρός άκουγα τα παιδιά να μιλούν ελληνικά, τουρκικά και πομάκικα. Απέναντί μας καθόταν ένας φίλος μου, ο Αμέτ, για τον οποίο μάλιστα έγραψα ένα ποίημα δημοσιευμένο στη συλλογή ‘Οιακισμοί’, ενώ παρακάτω κάθονταν άλλες οικογένειες μουσουλμάνων, που για κάποια πράγματα τους θυμάμαι με νοσταλγία. Στις γιορτές τους μας έφερναν ανάλογα ή γλυκά ή κρέας – διαβασμένο έλεγαν μερικοί. Ήταν πάντως λίαν ευπρόσδεκτo στα φτωχά μετεμφυλιακά χρόνια. Ακόμη νοσταλγώ τις βραδιές που μπουρλιάζαμε στρωμένοι κατάχαμα τον καπνό. Στους μαντρότοιχους της γειτονιάς μας πάντα ακουμπούσαν τα παραλληλόγραμμα τελάρα με φύλλα καπνού για να ξεραθεί. Τι μέρες, θε μου …

 

  Κατά την περίοδο της εκπαιδευτικής μου, κοντά σαραντάχρονης, πορείας είχα την ευκαιρία να ’ρθω σε επαφή με μουσουλμάνους και μουσουλμάνες μαθητές και μαθήτριες, να συνεργαστώ μαζί τους, μερικές φορές να αναπτύξω στενές φιλίες που ανθούν ως τα σήμερα. Να ’μαι ειλικρινής, ποτέ δεν έπαιξε ρόλο η ιδεολογία και η θρησκεία στις όποιες σχέσεις μας. Ίσως γιατί έτσι μεγάλωσα, έτσι μεγαλώναμε τότε. Πριν από τη δικτατορία.

 

*

  Έχω γράψει και δημοσιεύσει αρκετά κείμενα για τη μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης, σχετικά με την ιστορία και τον πολιτισμό της. Επίσης έχω μιλήσει σε δημόσιες εκδηλώσεις, ημερίδες, συνέδρια για παρεμφερή θέματα. Η μελέτη των πομάκικων δημοτικών τραγουδιών ήταν μια αποκάλυψη για μένα του πλούτου αυτού του πολιτισμού. Μερικές φορές έγραφα κάτι και πίστευα ότι θα ήταν αποδεκτό από μειονοτικούς, αλλά αντιμετώπιζα αδιαφορία ή ψυχρότητα – δεν καταλάβαινα γιατί.

 

  Από καιρό όμως ήθελα να ασχοληθώ ειδικά με θέματα παιδείας και εκπαίδευσης. Το πήρα απόφαση, καθώς έχουν σωρευθεί στις μέρες μας θετικά και αρνητικά ερεθίσματα. Ακούγονται και λέγονται πολλά, γράφονται ανεύθυνες απόψεις που δηλητηριάζουν την κοινωνική συνοχή. Τα αρνητικά, συνήθως, αναπαράγονται με τρομακτική ταχύτητα και μάλιστα ανέλεγκτα.

 

  Στο κείμενό μου τούτο θα επιχειρήσω μια συνοπτική συνολική προσέγγιση των θεμάτων, χρησιμοποιώντας κάποια στοιχειώδη βιβλιογραφική αρωγή. Το κείμενο το γράφω χωρίς να σκέπτομαι ένα συγκεκριμένο αποδέκτη. Έχω καταλήξει στο συμπέρασμα ότι για τα θέματα που απασχολούν τη μειονότητα, τον πολιτισμό και την εκπαίδευσή της, είναι απαραίτητο η ίδια η μειονότητα να αρθρώσει συγκροτημένο λόγο.

 

  Λαμβάνοντας υπόψη δύο βασικά δεδομένα : πρώτον ότι η μητρική γλώσσα των μουσουλμάνων της Θράκης δεν είναι ίδια για όλους / όλες (τουρκικά, ‘πομακικά’, ρομανί) και δεύτερον ότι αναφερόμαστε σε Έλληνες πολίτες που ζουν και θέλουν να ζουν στην Ελλάδα, θα απαντήσω στα δύο σχετικά ερωτήματα – ποια είναι η σημασία της μητρικής γλώσσας και ποια γλώσσα είναι φρόνιμο να γνωρίζουν οι κάτοικοι της Ελλάδας, ανεξάρτητα καταγωγής και προέλευσης. Το πρώτο ερώτημα θα το διερευνήσω επιστημονικά, το δεύτερο πρακτικά και εμπειρικά. Πάντοτε, όμως, στις προσεγγίσεις μου προέχει το ανθρωπιστικό / ανθρώπινο στοιχείο και κριτήριο. Να προσθέσω, βέβαια, ότι όλα αυτά που συζητούμε έχουν και μια πρόσθετη ευρωπαϊκή διάσταση.

*

 

  Θα παρουσιάσω και σχολιάσω ένα, κατά τη γνώμη μου πολύ σημαντικό, άρθρο του πραγματικού δασκάλου Χ. Α. Τσολάκη (1935 – 2012) , τον οποίο πρόσφατα χάσαμε, δημοσιευμένο στο περιοδικό «Φιλόλογος» (τ. 48 / καλοκαίρι 1987) με τίτλο «Η πρωταρχία της μητρικής γλώσσας και η (γλωσσική) αγωγή (Οκτώ καταθέσεις και δέκα προτάσεις)». Κρατώ το λεκτικό και το σκεπτικό του Τσολάκη.

 

  Η χρήση της γλώσσας συνεπάγεται σκέψη. Πράγμα που σημαίνει ότι δεν μπορεί κανείς να αναπτύξει εσωτερικό ή φωνούμενο λόγο χωρίς να συλλογιστεί. Οι Αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν την ίδια λέξη «λόγος», για να φανερώσουν και την εσωτερική σκέψη και την έκφρασή της. Σκέφτεται ο άνθρωπος με λέξεις και με εικόνες, και μπορεί να υπάρξει και μια απλή ψυχολογική ανάλυση πως η σκέψη και η γλωσσική έκφραση δεν είναι χωριστά πράματα, όπως πίστευαν πολλοί, παρά ότι η σκέψη αναδύεται μαζί και μέσα στη μορφή που την εκφράζει.

 

  Με τη μητρική γλώσσα ξυπνούμε στη ζωή και ωριμάζουμε· μ’ αυτήν εντασσόμαστε στην ανθρώπινη κοινωνία και ρίχνουμε ρίζες στο γονικό μας παρελθόν· οι λέξεις της παίρνουν στη γλωσσική μας συνείδηση χρώμα, συναισθηματικό βάθος, ψυχικό πλούτο, έμφαση εκφραστική, συγκινησιακή δύναμη. Είναι, λοιπόν, αναντικατάστατη η αξία των λέξεων της μητρικής γλώσσας. 

 

  Μόνο εκείνος που θα καλλιεργήσει τη μητρική του γλώσσα, θα μπορέσει στη συνέχεια να μάθει και τη γλώσσα της χώρας στην οποία ζει και να ενταχθεί στη νέα κοινωνία που τον φιλοξενεί.

 

  Οι λέξεις που χρησιμοποιούμε πάντα, γιατί τις καταλαβαίνουμε πιο καλά και πιο γρήγορα, είναι οι λέξεις της μητρικής γλώσσας. Γι’ αυτό το λόγο, κάθε διδασκαλία είναι ανάγκη να αρχίζει και να ολοκληρώνεται με τη μητρική γλώσσα, αφού στους γνώριμους ήχους της ριζώνει η σκέψη του παιδιού· επενδύεται/κωδικοποιείται ο στοχασμός του· χαράζει η ψυχική και η κοινωνική του ζωή· χρωματίζεται η φαντασία του· εδράζεται η ενεργητικότητά του· τροχίζεται η βούλησή του.

 

  Νοθεύεται η γλώσσα και οξειδώνεται η σκέψη, και μαζί νοθεύεται η ψυχή ενός λαού, όταν αλλότριες δυνάμεις υπονομεύουν το έργο της, όταν, αντί να καλλιεργηθούν κατά τη φύση τους, διαπλέκονται η σύνταξή της με άλλη σύνταξη, η σημασιολογία της με άλλη σημασιολογία, η μορφολογία της με άλλη μορφολογία, η φθογγολογία της με άλλη φθογγολογία, το παραγωγικό της με άλλο παραγωγικό, η φύση της με άλλη φύση.

 

*

 

  Από το γενικό, όμως, ας περάσουμε στο ειδικό.

  Στη Θράκη, όπως ήδη αναφέραμε,  η μουσουλμανική μειονότητα έχει ως μητρική γλώσσα την τουρκική, την πομακική και τη ρομανί / τα τσιγκάνικα. Στην περιοδική έκδοση διαλεκτολογικών μελετών «Ελληνική Διαλεκτολογία». τ. 5  / 1996 – 1998, που εκδίδεται με τη φροντίδα του Τομέα Γλωσσολογίας Φιλολογικού Τμήματος της Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ. και του Ν. Κατσάνη καθηγητή του τμήματος,   υπάρχουν σημαντικές εργασίες που σχετίζονται με τις «Δίγλωσσες ομάδες του ελληνικού χώρου». Όσον αφορά τη Θράκη, στο συγκεκριμένο τόμο περιλαμβάνονται οι εργασίες του Παναγιώτη Κυρανούδη «Η γλώσσα των τουρκόφωνων μουσουλμάνων της Θράκης» (σελ. 113 – 139) και «Οι Πομάκοι και η γλώσσα τους» (σελ. 141 – 192) και του Σωφρόνη Χατζησαββίδη «Οι Ρομ της Ελλάδας και η γλώσσα τους» (σελ. 193 – 214). Στις τρεις αυτές εργασίες, εκτός από την επιστημονική τεκμηρίωση περιλαμβάνεται και πλούσια σχετική βιβλιογραφία.

 

  Τα τούρκικα ιδιώματα που μιλιούνται σήμερα στην ελληνική Θράκη ανήκουν στις βαλκανικές τουρκικές διαλέκτους.

 

  Το 1956 ο J. Németh, έχοντας  μελετήσει την εμφάνιση ορισμένων γλωσσικών φαινομένων κυρίως σε τουρκικές διαλέκτους της Βουλγαρίας, επιχειρεί μια διαίρεση των διαλέκτων αυτών σε δυο μεγάλες ομάδες, μία ανατολική και μία δυτική. 

 

  Το γλωσσικό υλικό που συγκέντρωσε από τα τουρκικά ιδιώματα της Δυτικής Θράκης ο συντάκτης του άρθρου Π. Κυρανούδης, με μεταπτυχιακές σπουδές στη Γλωσσολογία, και με βάση τα περισσότερα χαρακτηριστικά και κριτήρια του J. Németh,  τα εντάσσουν στις ανατολικές τουρκικές διαλέκτους. Έτσι ο αρθρογράφος καταλήγει ότι «θα μπορούσαμε με αρκετή ασφάλεια να χαρακτηρίσουμε τα ιδιώματα αυτά ως ανατολικά βαλκανικά τουρκικά».

 

  Ο ίδιος συγγραφέας παρουσιάζει και το άρθρο «Οι Πομάκοι και η γλώσσα τους». Υπολογίζει ότι στην Ελλάδα υπάρχουν 35.000 και στη Βουλγαρία 200.000 Πομάκοι. Στο κείμενό του αναφέρεται στην καταγωγή και θρησκεία, στα ονόματα, στη γλώσσα των Ελλήνων Πομάκων, ενώ στο τέλος παραθέτει σχετική βιβλιογραφία.

 

  Στο κεφάλαιο της γλώσσας, ενδιαφέρον παρουσιάζει η ενότητα 2.1. Η έρευνα των πομακικών της Ελλάδας, όπου αναφέρεται το πρώτο μικρό λεξιλόγιο του Βλάσιου Σκορδέλη στα 1874, ενώ η συνέχεια γράφεται 120 χρόνια μετά, με μια πληθώρα βιβλίων, λεξικών και άρθρων. 

 

    Η ενότητα 2.2. αναφέρεται Γενικά περί της γλώσσας των Πομάκων. Το περισσότερο δημοσιευμένο γλωσσικό υλικό προέρχεται από την περιοχή Ξάνθης. Η πομακική ανήκει στη σλαβική οικογένεια των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών. Δεν είμαστε σίγουροι αν είναι γλώσσα ή διάλεκτος κάποιας γλώσσας. Ανήκει πάντως στη νότια ομάδα των σλαβικών γλωσσών, όπου υπάγονται επίσης η βουλγαρική,  η σερβοκροατική και η σλοβενική. Τα πομάκικα της Ελλάδας χωρίζονται σε δύο μεγάλες ομάδες : τα πομάκικα ιδιώματα της Ξάνθης και της βορειοδυτικής Ροδόπης και τα πομάκικα της βορειοανατολικής Ροδόπης και βορειοδυτικού Έβρου. Όσον αφορά την Ξάνθη, στα κυριότερα κεφαλοχώρια (Μύκη, Εχίνος, Κοτύλη, Κένταυρος, Ωραίο) έχουν αναπτυχθεί επί μέρους διάλεκτοι της πομακικής. Κλείνοντας, σημειώνεται ότι ‘η συνεννόηση ανάμεσα στους ομοφύλους τους της Ξάνθης και σ’ αυτούς της Ροδόπης και του Έβρου είναι δύσκολη’.

 

  Ο συγγραφέας μεθοδικά αναφέρεται στα χαρακτηριστικά των πομάκικων και στο λεξιλόγιο. Στην ενότητα 2.5. μιλώντας για τη σημερινή κατάσταση, διαπιστώνει ότι η χρήση της πομακικής υποχωρεί και αντικαθίσταται όχι από την κοινή ελληνική αλλά από την κοινή τουρκική. 

 

  Το τρίτο άρθρο είναι του Χατζησαββίδη Σωφρόνη, Αν. Καθηγητή Παιδαγωγικής Σχολής (τμήμα Φλώρινας) του ΑΠΘ, και αναφέρεται στους Ρομ της Ελλάδας και τη γλώσσα τους.

 

  Οι Ρομ (Τσιγγάνοι και Γύφτοι) της χώρας μας, εγκαταστημένοι ή μετακινούμενοι, αποτελούν ένα μέρος των Ρομ που ζουν σε όλη σχεδόν την υφήλιο. Άρχισαν να πρωτοεμφανίζονται σε περιοχές της βυζαντινής αυτοκρατορίας γύρω στον 11ο αιώνα και στο σημερινό ελληνικό χώρο γύρω στο 14ο με 15ο αι μ.Χ. Έκτοτε ζουν σε διάφορα μέρη του ελληνικού χώρου, από τη Θράκη έως την Κρήτη. Ένα μεγάλο ρεύμα εμφανίζεται με τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και ιδίως μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, από την περιοχή Κωνσταντινούπολης και Σμύρνης. Σήμερα υπολογίζεται ότι ζουν στην Ελλάδα από 100.000 ως 200.000 Ρομ.

 

  Η γλώσσα των Ρομ, ρομανές ή ρομανί, αντικατοπτρίζει κάποια χαρακτηριστικά του πολιτισμού τους, από τα οποία κυρίαρχο είναι η έντονη ποικιλία. Η γλώσσα που χρησιμοποιούν οι Ρομ της Ελλάδας παρουσιάζει μια τεράστια ποικιλία, που εντοπίζεται κυρίως στο λεξιλόγιο και δευτερευόντως στη φωνητική, τη μορφολογία και τη σύνταξη. Η γλωσσική μορφή που χρησιμοποιούν οι Ρομ της χώρας μας αποτελεί μια διάλεκτο της ρομανές και διακρίνεται σε διάφορα ιδιώματα. Είναι μια ινδοευρωπαϊκή γλώσσα και παρουσιάζει αρκετά κοινά με τις άλλες ινδοευρωπαϊκές. Περιέχει στοιχεία των αρχικών γλωσσών των Ρομ (σανσκριτικά, χίντι, παντάμπι κ.ά.) και πολλά στοιχεία από την περσική, τουρκική, ρουμανική, αρμενική, βουλγαρική και, φυσικά, την ελληνική.

 

  Ο αρθρογράφος καταλήγει σημειώνοντας ότι «Η ρομανές παρουσιάζει όλα τα χαρακτηριστικά μιας γλώσσας που έχει παραδοθεί μόνο προφορικά : συρρικνωμένο λεξιλόγιο, χαλαρή δομή και μεγάλη μορφολογική ποικιλία».

 

*

  Όταν μιλούμε για τη μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης και την εκπαίδευσή της, ας θυμόμαστε ότι τα πράγματα δεν είναι απλά και μονοσήμαντα. Τα θέματα για τα οποία συζητούμε έχουν μια ‘ιστορικότητα’. Δεν μπορείς να γυρίσεις το χρόνο πίσω. Επιπλέον, από όσα συνοπτικά αναφέρθηκαν για τις γλώσσες των μουσουλμανικών μειονοτήτων, διαγράφονται και τα ζητήματα που ανακύπτουν για μια εκπαιδευτική πολιτική.

  Η αλήθεια είναι ότι στις τελευταίες δεκαετίες, από διάφορες πλευρές, δίνεται έμφαση κυρίως στους πομάκους μαθητές και στα προβλήματά τους – που είναι υπαρκτά βέβαια, όμως όλα τα παιδιά της μειονότητας έχουν προβλήματα ανεξαρτήτως μητρικής γλώσσας. Δευτερευόντως γίνεται αναφορά στην εκπαίδευση των Ρομ στη μητρική τους γλώσσα. Μεγάλο πρόβλημα, κατά τη γνώμη μου, είναι ότι δε διερευνώνται γενικότερα τα προβλήματα της τουρκόφωνης εκπαίδευσης και των τουρκόφωνων μαθητών.

 

  Το 2006 (στις 22 Φεβρουαρίου) το Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης σε συνεργασία με το Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Κέντρο Θράκης οργάνωσε Ημερίδα με θέμα «Η τριγλωσσία στη μειονοτική εκπαίδευση και τα μαθησιακά προβλήματα των Πομάκων μαθητών», όπου εκπαιδευτικοί μίλησαν για την εκπαίδευση από τη δική τους κυρίως εμπειρία. Τον Αύγουστο του ίδιου έτους κυκλοφόρησαν σε βιβλίο τα Πρακτικά της Ημερίδας, απόπου παίρνουμε κάποια στοιχεία.

 

  Η Χρύσα Κασίμη, Δρ. επιστημονικός συνεργάτης ανώτατης σχολής Παιδαγωγικής και Τεχνολογικής Εκπαίδευσης, ανέπτυξε στην Ημερίδα το θέμα «Διγλωσσία – τριγλωσσία – εκπαίδευση: κοινωνιο-γλωσσικές πραγματικότητες και σχολικές δυσκολίες».

 

  Υποστηρίζει ότι η διγλωσσία αυτή καθεαυτή δεν αποτελεί ‘πρόβλημα’, δεδομένου ότι τα δίγλωσσα παιδιά παρουσιάζουν ορισμένα πλεονεκτήματα, σε σχέση με τα μονόγλωσσα, ως προς συγκεκριμένες δεξιότητες, όπως είναι η αφαιρετική ικανότητα και η μεταγλωσσική συνείδηση. Στη συνέχεια παρατηρεί ότι «οι έρευνες γενικά δείχνουν ότι η απόρριψη της μητρικής γλώσσας του παιδιού μπορεί να οδηγήσει στον τραυματισμό, στην καταστροφή του αυτοσυναισθήματος, στην καθυστέρηση της γλώσσας, σε δυσκολίες και στις δύο γλώσσες, και στην αδυναμία μεταφοράς γνώσεων από τη μία γλώσσα στην άλλη».

 

  Γενικά, η υποτίμηση της μειονοτικής γλώσσας έχει αρνητικά αποτελέσματα στη συνολική πνευματική πορεία του παιδιού. Η Χρ. Κασίμη σημειώνει μάλιστα, παραπέμποντας σε πλούσια ελληνική και ξένη βιβλιογραφία, ότι «Κεντρικής σημασίας αναδεικνύονται τα εξής : το είδος της γλωσσικής κοινωνικοποίησης και οι χρήσεις της γλώσσας (γλωσσικές πρακτικές) στο οικογενειακό περιβάλλον, οι στάσεις της μειονότητας προς την ίδια τη γλώσσα της και προς την κυρίαρχη γλώσσα (ή τις κυρίαρχες γλώσσες) και η ιστορικο- πολιτισμική και κοινωνική διαδικασία διαμόρφωσής τους, η γλωσσική και πολιτισμική (με την ευρύτερη έννοια) ‘σύγκρουση’ που συνιστά η είσοδος στον γραμματισμό σε μια άλλη γλώσσα, στα πλαίσια της θεσμοθετημένης εκπαίδευσης». Ειδικότερα, όσον αφορά τα πομακόπουλα σημειώνεται «Το γεγονός ότι εισερχόμενα στο σχολείο τα παιδιά των πομάκων καλούνται να λειτουργήσουν γνωστικά σε μια τριγλωσσική κατάσταση [δηλ. πομάκικα, ελληνικά, τουρκικά], καθώς και το γεγονός ότι η εθνοτική τους γλώσσα δεν είναι μια τυποποιημένη, γραπτή γλώσσα ενισχύει τον σύνθετο χαρακτήρα της κατάστασης και έχει σοβαρές εκπαιδευτικές συνέπειες».

 

  Ο εκπαιδευτικός Κάρολος Γεροβασιλείου, στην ίδια ημερίδα, σημειώνει πολύ χαρακτηριστικά : «Τα διαφορετικά γλωσσικά περιβάλλοντα, στα οποία χρησιμοποιούνται οι τρεις γλώσσες, προσδίδουν διαφορετικό κύρος στην καθεμιά τους. Η πλειονοτική ελληνική θεωρείται ανώτερη, περισσότερο κομψή και ως γλώσσα κατάλληλη για την εκπαίδευση, το κλειδί για την εκπαιδευτική και οικονομική επιτυχία. Αυξημένο κύρος εμφανίζει και η τουρκική ως γλώσσα της θρησκείας, της εκπαίδευσης και ως επικρατούσα γλώσσα στο χώρο της μουσουλμανικής μειονότητας».

 

  Οι εισηγητές / εισηγήτριες της ημερίδας κατέθεσαν με ειλικρίνεια και σαφήνεια τις θέσεις τους, που γενικά συνέτειναν στην πεποίθηση για την αναγκαιότητα διδασκαλίας της μητρικής γλώσσας. Παράλληλα όμως έθεταν και κάποια επιμέρους προβλήματα, όπως η ανάγκη κατάλληλης επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών (Π. Δήμου) και εξασφάλιση περισσότερου χρόνου διδασκαλίας (Δ. Κατάκη).

 

*

 

  Στην παραπάνω ημερίδα μετά τις εισηγήσεις υπήρχε πλούσια συζήτηση, στην οποία πήρα μέρος, με παρέμβαση που επικεντρώθηκε σε δύο σημεία. Παραθέτω τα σχετικά αποσπάσματα της παρέμβασής μου. Για το πρώτο σημείο : «Όσον αφορά τα αρχαία και τα νέα ελληνικά θα ήθελα να μιλήσω για μια μορφή διγλωσσίας, παρόλο που είναι ψευδής διγλωσσία. Το πρόβλημα είναι να μάθουμε πρώτα τα νέα ελληνικά και μετά τα αρχαία ή ταυτοχρόνως. Η επιστήμη έχει καταλήξει και ο Ι.Θ.Κακριδής και όλοι αυτοί που ήτανε κλασικοί και (ας το πούμε) αρχαιολάτρες, έλεγαν ότι αν τα παιδιά δε μάθουν το συντακτικό και τη γραμματική της μητρικής γλώσσας, δηλαδή της νεοελληνικής, είναι περιττό (να ξεκινήσουμε τα αρχαία) - και γι’ αυτό διαφωνώ με πάρα πολλά πράγματα από αυτά που γίνονται τα τελευταία χρόνια με την αρχαιομανία στο γυμνάσιο· είναι αδύνατο τα παιδιά να μάθουν ταυτοχρόνως τα δύο αν δεν κατέχουν το ένα. Και αυτό είναι το βασικό πρόβλημα. Ας το πουν καθαρά όσοι το πιστεύουν ότι η μητρική γλώσσα πρέπει να ξεριζωθεί για να μπουν τα παιδιά στην πρώτη δημοτικού, στο νηπιαγωγείο με μια άλλη μητρική γλώσσα, η οποία θα είναι και η γλώσσα του σχολείου. Όσο υπάρχει, όμως, μια άλλη μητρική γλώσσα δεν μπορούμε να δουλεύουμε σε δύο κυρίους».

 

  Όσον αφορά τη γλωσσομάθεια των μαθητών της μειονότητας, με βάση την προσωπική μου εμπειρία, σημείωσα : «Χρειάζεται να έχουν την αίσθηση της αφηρημένης σκέψης και της γλώσσας. Δηλαδή να διαβάσουνε παιδιά δεκαοχτώ χρονών ένα κείμενο δέκα σειρών και να σου πουν σε τρεις σειρές τι λέει. Μπορούν να μεταφράζουν λέξη λέξη αλλά δεν μπορούν να το κατανοήσουν. Και δε μιλώ μόνο για τα πομακόφωνα παιδιά. Οι διαπιστώσεις μου είναι ότι και τα τουρκόφωνα δεν έχουν πολλές φορές αυτή τη δυνατότητα για αφηρημένη σκέψη».

 

  Από τις σκέψεις μου που διατύπωσα το 2006 στην Ημερίδα για την Τριγλωσσία, φάνηκαν οι βασικές μου θέσεις. Πιστεύω ότι η μητρική γλώσσα είναι αυτονόητο ότι πρέπει να αποτελεί τη βάση για τη στοιχειώδη εκπαίδευση του παιδιού. Προβληματίζομαι στο αν μια γλώσσα ή ‘γλώσσα’ που δεν έχει εξελιχθεί σε γραπτή και λογοτεχνική μπορεί να εκπληρώνει πλήρως το ρόλο της ως οργάνου εκπαίδευσης και, στη συνέχεια, παιδείας. Το θέμα αυτό αναφέρεται στην πομακική και στη ρομανές.

 

  Και σε άλλη περίπτωση, μιλώντας το 2009 στην πρώτη δημόσια εκδήλωση του Πανελλήνιου Συλλόγου Πομάκων στην Κομοτηνή  με θέμα «Ο αμφισβητούμενος κάτοικος των Βαλκανίων», αναφέρθηκα σε σχετικά προβλήματα. Βασική θέση μου αποτελεί  πως είναι ανάγκη να μελετηθεί η πομακική γλώσσα και πολιτισμός από τους ίδιους τους Πομάκους. Όλοι οφείλουν να συμβάλλουν στην πολιτισμική και κοινωνική ανύψωση όλων των μειονοτικών ομάδων της Θράκης, χωρίς καμιά προσπάθεια χειραγώγησης πολιτιστικής ή πολιτικής.

 

  Οι ομάδες των μουσουλμάνων δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να διακρίνονται σε ανώτερες και κατώτερες, ούτε πρέπει τα κριτήρια για την όποια αναφορά μας σ’ αυτές να είναι αριθμητικά, αλλά μόνο ανθρωπιστικά. Αυτό σημαίνει ότι οι προτάσεις, οι θέσεις και οι λύσεις στα όποια προβλήματα είναι απαραίτητο να κυριαρχούνται κατεξοχήν από σεβασμό του προσώπου – ανεξάρτητα από χαρακτηριστικά επίκτητα / συγκυριών και σκοπιμοτήτων.

  Τα παιδιά της μειονότητας όπως και όλα τα ελληνόπουλα είναι χρέος της ελληνικής πολιτείας να μαθαίνουν την ελληνική γλώσσα. Αυτό είναι ανεξάρτητο από τις διεθνείς συμβάσεις, για την παιδεία των παιδιών της μειονότητας. Στους τόπους που υπάρχει μουσουλμανική μειονότητα πρέπει να υπάρχουν δύο ειδών σχολεία : α) ελληνικά σχολεία προσχολικής, υποχρεωτικής (δημοτικό – γυμνάσιο) και λυκειακής εκπαίδευσης (γενικής και επαγγελματικής), β) μειονοτικά σχολεία - σύμφωνα με τις συμβάσεις – στα ελληνικά και στη μειονοτική γλώσσα που επιλέγουν οι κάτοικοι. Επειδή όμως η μειονότητα δεν είναι γλωσσικά ενιαία, όπου χρειάζεται, θα υπάρχει εκπαιδευτική δομή «φροντιστηρίου» για τη μειονοτική γλώσσα που δε διδάσκεται στο σχολείο. Ούτως ή άλλως η μητρική γλώσσα πρέπει να γίνεται αντικείμενο σπουδής. Βασικός στόχος είναι να μάθουν την ελληνική γλώσσα, από τη στιγμή που τα παιδιά ζουν στην Ελλάδα.   

 

 

  Τα τελευταία χρόνια, με το πρόγραμμα «Εκπαίδευση των παιδιών της μουσουλμανικής μειονότητας στη Θράκη», έχουν γίνει πολλά θετικά βήματα στην κατεύθυνση της ελληνογνωσίας – και όχι μόνο.

 

  Πριν από λίγο καιρό, τον Οκτώβρη του 2012, παρακολούθησα στην Κομοτηνή το τριήμερο συνέδριο με τίτλο «Καινοτόμες πρακτικές στην εκπαίδευση των παιδιών της μειονότητας στη Θράκη». Πήραν μέρος συνεργάτες του προγράμματος χριστιανοί και μουσουλμάνοι, εκπαιδευτικοί πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας, άλλοι επιστήμονες, μαθητές και μαθήτριες. Στο τέλος του συνεδρίου τοποθετήθηκαν πολλοί παριστάμενοι. Παίρνοντας το λόγο, θαύμασα τον πλούτο του συνεδρίου, την προχωρημένη γλωσσική αντίληψη των παιδιών στα ελληνικά, την καλλιέργεια αφηρημένης σκέψης – σε σχέση με το τι είχα υπόψη μου από το παρελθόν σε ανάλογες εκδηλώσεις. Το σχολείο είναι ‘νέο’, ενώ αξιοθαύμαστη είναι η ποιότητα διαφόρων δραστηριοτήτων – όπως της χρήσης υπολογιστών,  των εκδρομών και των φυσικών επιστημών. Φρονώ ότι εξαιτίας του προγράμματος έχουν παραχθεί για την εκπαίδευση των μουσουλμανοπαίδων εκπαιδευτικά υλικά πολύ περισσότερα και καλύτερα από ό,τι για τα υπόλοιπα ελληνικά σχολεία πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Επιπλέον, η εκπαίδευση είναι μαθητοκεντρική, πράγμα που απελευθερώνει από ποικίλες αγκυλώσεις.

  Στο συνέδριο πολλοί έλεγαν ότι κάτι πρέπει να γίνει και για το μη ελληνόγλωσσο πρόγραμμα των σχολείων. Επίσης έγινε φανερό πόσο χρήσιμο για τους εκπαιδευτικούς του ελληνόφωνου προγράμματος είναι να γνωρίζουν την τουρκική γλώσσα, και τις άλλες γλώσσες της μειονότητας προσθέτω εγώ, ώστε να μπορούν να κατανοούν και ερμηνεύουν τα  γλωσσικά ‘λάθη’ των μαθητών/μαθητριών τους. 

 

  Πιστεύω ότι η ελληνική πολιτεία πρέπει να συμβάλει στη βελτίωση και του μη ελληνόφωνου προγράμματος πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Τα παιδιά που υφίστανται δίγλωσσο πρόγραμμα το βέλτιστο είναι να μη αντιμετωπίζουν διαφορετικά μορφωτικά status. Τα όποια υλικά της εκπαίδευσης των δίγλωσσων προγραμμάτων καλό είναι να βρίσκονται στο ίδιο μήκος κύματος. Το ίδιο, βέβαια, ισχύει και για τους εκπαιδευτικούς. Οι δάσκαλοι του μη ελληνόφωνου προγράμματος εξυπονοείται ότι πρέπει να έχουν πλήρη γλωσσική και παιδαγωγική επάρκεια σχετικά με τη γλώσσα που διδάσκουν.

 

  Για πολλούς λόγους είχαμε παραγωγή ‘δασκάλων’ που παρά τη θέλησή τους δεν ήταν πάντοτε σε θέση να παίξουν το ρόλο τους – αναφέρομαι στην ΕΠΑΘ. Η Σχολή αυτή έκλεισε, αλλά ως τώρα δεν έχουμε στην πράξη διάδοχο σχήμα λειτουργικό και αποτελεσματικό.

 

  Όσον αφορά το ποσοστό εισαγωγής σε ανώτατες και ανώτερες σχολές, το περίφημο 0,5 % - μόνο ως μεταβατικό στάδιο μπορεί να σταθεί. Όσο η παρεχόμενη εκπαίδευση στα ελληνικά γίνεται επαρκής, το ποσοστό πρέπει να μειώνεται ώστε να φτάσει στο 0.

 

*

 

  Το Νοέμβριο του 1997 δημοσίευσα το άρθρο «Πολιτιστική συγκρότηση = Πολιτιστική συγκράτηση». Αναφέρομαι σε Χριστιανούς, Μουσουλμάνους και Νεοπρόσφυγες.

 

  Παραθέτω την § 4 που αναφέρεται στην εκπαίδευση και στον πολιτισμό.

  «Στο υποχρεωτικό για όλους εκπαιδευτικό σύστημα, θα πρέπει να μαθαίνουν όλοι τέλεια την κοινή γλώσσα – την ελληνική, και επίσης τέλεια τη μητρική τους. Να μαθαίνουν την κοινή ιστορία και πολιτισμό της περιοχής, της Θράκης, αλλά και την ιστορία και τον πολιτισμό των άλλων ομάδων. Ο κάτοικος στους Θράκης πρέπει να γνωρίζει το ‘δικό’ του και τα ‘άλλα’, που τον περιβάλλουν. Φορείς του πολιτισμού και της ιστορίας είναι οι άνθρωποι. Για να τους γνωρίσω και να τους αγαπήσω, οφείλω να γνωρίσω τι κουβαλά ο καθένας. Αυτό οφείλει να μου το προσφέρει η υποχρεωτική εκπαίδευση. Πάντοτε μιλούσαμε για την ανάγκη να εισαχθεί η τοπική ιστορία και ο πολιτισμός στο εκπαιδευτικό μας σύστημα. Να προσθέσω ότι στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, εκτός των πολλών άλλων που πρέπει να γίνουν, πρέπει για διδάσκοντες και διδασκόμενους να εισαχθεί ως μάθημα η γνώση της περιοχής. (Αυτό, βέβαια, οφείλουμε να προσφέρουμε και στους υπαλλήλους του κράτους και στους στρατιώτες που υπηρετούν στη Θράκη)».   

 

*

 

  Πριν από μερικά χρόνια ήρθε στα χέρια μου ένα εκπληκτικό βιβλίο :

 

Αρσινόης Ταμπακοπούλου

Θεώνης Δρακοπούλου (Μυρτιώτισσας)

Κρινολούλουδα

Αναγνωστικό Β΄ Δημοτικού

των Μουσουλμανικών Σχολείων

Οργανισμός Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων

Εν Αθήναις

1939

 

    Είναι συνολικά 140 σελίδες, περιέχει 52 πεζά και ποιήματα, κυρίως από τη συλλογή που πήρε το α΄ βραβείο. Η εικονογράφηση είναι του ζωγράφου Αντώνη Βώττη. Ένα κείμενο και μία εικόνα έχουν σχέση με τη δικτατορία Μεταξά – δείχνουν τη Νεολαία που κάνουν παρέλαση, χαιρετούν με το γνωστό τρόπο και στο κείμενο ο Διευθυντής μοίρασε στα παιδιά της δευτέρας δημοτικού τα σήματα της Νεολαίας. Ποιο όμως είναι το εκπληκτικό – πέντε αναγνώσματα : Ένα καλό και ταχτικό παιδί – Τι έπαθε ένα παιδί, που δεν άκουε τους γονείς του – Τι έπαθε ο Χουσνή, που δεν πήγαινε στο τζαμί – Τα χαμηλά και τα ψηλά στάχυα – Πώς ο φτωχός Νουρή έγινε Ιμάμης και Χότζας στο χωριό, ‘οφείλονται εις τον Επιθεωρητήν των Μουσουλμανικών Σχολείων κ. Μηνάν Μηναΐδην’.

 

  Δεν το φανταζόμουν ότι υπήρχε ειδικό αναγνωστικό για τα Μουσουλμανικά σχολεία με κείμενα ειδικά γραμμένα γι’ αυτά τα μαθητούδια της δευτέρας δημοτικού. Μάλλον, θα υπήρχαν και για τις άλλες τάξεις ανάλογα αναγνωστικά. Το 1939, πιο μπροστά από μας…

 

 

  Κλείνοντας, μια σκέψη / διαπίστωση: συχνά μιλούν ή αποφασίζουν άνθρωποι που αγνοούν τα της Θράκης γενικά και τα της Μειονότητας ειδικά.

  Το κείμενό μου τούτο μια μικρή έστω προσπάθεια φωτισμού κάποιων πτυχών.

 

Ξάνθη, Απρίλης 2013

ΕΚΛΟΓΕΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΚΗ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΑ

 

Του Θανάση Μουσόπουλου

 

  Όταν γίνονται εκλογές στη χώρα μας ανα- ή ξανα- ανακαλύπτουμε έκπληκτοι ή έκθαμβοι διάφορα πράγματα. Ένα από τα θέματα που τα Μέσα Ενημέρωσης – κυρίως τα εξ Αθηνών καθ’ ημάς ορμώμενα - ‘παίζουν’,  είναι τα σχετικά με τη μειονότητα της Θράκης, τους μουσουλμάνους συμπολίτες μας. Έχω την αίσθηση, ότι συνήθως κοροϊδεύουμε ο ένας τον άλλο, εαυτούς και αλλήλους. Προ ενός έτους δημοσίευσα ένα εκτεταμένο άρθρο με τίτλο «ΑΡΑΓΕ ΘΕΛΟΥΜΕ ΜΟΡΦΩΜΕΝΗ ΤΗ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΚΗ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΑ;»

  Στο άρθρο μου αυτό προσπαθώ αντικειμενικά να εξετάσω τα προβλήματα που σχετίζονται με την εκπαίδευση των μουσουλμανοπαίδων στη χώρα μας. Σημειώνω :

 

  «Λαμβάνοντας υπόψη δύο βασικά δεδομένα : πρώτον ότι η μητρική γλώσσα των μουσουλμάνων της Θράκης δεν είναι ίδια για όλους / όλες (τουρκικά, ‘πομακικά’, ρομανί) και δεύτερον ότι αναφερόμαστε σε έλληνες πολίτες που ζουν και θέλουν να ζουν στην Ελλάδα, θα απαντήσω στα δύο σχετικά ερωτήματα – ποια είναι η σημασία της μητρικής γλώσσας και ποια γλώσσα είναι φρόνιμο να γνωρίζουν οι κάτοικοι της Ελλάδας, ανεξάρτητα καταγωγής και προέλευσης. Το πρώτο ερώτημα θα το διερευνήσω επιστημονικά, το δεύτερο πρακτικά και εμπειρικά. Πάντοτε, όμως, στις προσεγγίσεις μου προέχει το ανθρωπιστικό / ανθρώπινο στοιχείο και κριτήριο. Να προσθέσω, βέβαια, ότι όλα αυτά που συζητούμε έχουν και μια πρόσθετη ευρωπαϊκή διάσταση».

 

  Αφού εξέταζα και τις τρεις γλώσσες διατύπωσα τις εξής απόψεις:

 

«Οι ομάδες των μουσουλμάνων δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να διακρίνονται σε ανώτερες και κατώτερες, ούτε πρέπει τα κριτήρια για την όποια αναφορά μας σ’ αυτές να είναι αριθμητικά, αλλά μόνο ανθρωπιστικά. Αυτό σημαίνει ότι οι προτάσεις, οι θέσεις και οι λύσεις στα όποια προβλήματα είναι απαραίτητο να κυριαρχούνται κατεξοχήν από σεβασμό του προσώπου – ανεξάρτητα από χαρακτηριστικά επίκτητα / συγκυριών και σκοπιμοτήτων.

 

  Τα παιδιά της μειονότητας όπως και όλα τα ελληνόπουλα είναι χρέος της ελληνικής πολιτείας να μαθαίνουν την ελληνική γλώσσα. Αυτό είναι ανεξάρτητο από τις διεθνείς συμβάσεις, για την παιδεία των παιδιών της μειονότητας. Στους τόπους που υπάρχει μουσουλμανική μειονότητα πρέπει να υπάρχουν δύο ειδών σχολεία : α) ελληνικά σχολεία προσχολικής, υποχρεωτικής (δημοτικό – γυμνάσιο) και λυκειακής εκπαίδευσης (γενικής και επαγγελματικής), β) μειονοτικά σχολεία - σύμφωνα με τις συμβάσεις – στα ελληνικά και στη μειονοτική γλώσσα που επιλέγουν οι κάτοικοι. Επειδή όμως η μειονότητα δεν είναι γλωσσικά ενιαία, όπου χρειάζεται, θα υπάρχει εκπαιδευτική δομή ‘φροντιστηρίου’ για τη μειονοτική γλώσσα που δε διδάσκεται στο σχολείο. Ούτως ή άλλως η μητρική γλώσσα πρέπει να γίνεται αντικείμενο σπουδής. Βασικός στόχος είναι να μάθουν την ελληνική γλώσσα, από τη στιγμή που τα παιδιά ζουν στην Ελλάδα».

 

  Το Νοέμβριο του 1997 δημοσίευσα το άρθρο «Πολιτιστική συγκρότηση = Πολιτιστική συγκράτηση». Αναφέρομαι σε Χριστιανούς, Μουσουλμάνους και Νεοπρόσφυγες.

 

  Παραθέτω την § 4 που αναφέρεται στην εκπαίδευση και στον πολιτισμό.

 

  «Στο υποχρεωτικό για όλους εκπαιδευτικό σύστημα, θα πρέπει να μαθαίνουν όλοι τέλεια την κοινή γλώσσα – την ελληνική, και επίσης τέλεια τη μητρική τους. Να μαθαίνουν την κοινή ιστορία και πολιτισμό της περιοχής, της Θράκης, αλλά και την ιστορία και τον πολιτισμό των άλλων ομάδων. Ο κάτοικος στους Θράκης πρέπει να γνωρίζει το ‘δικό’ του και τα ‘άλλα’, που τον περιβάλλουν. Φορείς του πολιτισμού και της ιστορίας είναι οι άνθρωποι. Για να τους γνωρίσω και να τους αγαπήσω, οφείλω να γνωρίσω τι κουβαλά ο καθένας. Αυτό οφείλει να μου το προσφέρει η υποχρεωτική εκπαίδευση. Πάντοτε μιλούσαμε για την ανάγκη να εισαχθεί η τοπική ιστορία και ο πολιτισμός στο εκπαιδευτικό μας σύστημα. Να προσθέσω ότι στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, εκτός των πολλών άλλων που πρέπει να γίνουν, πρέπει για διδάσκοντες και διδασκόμενους να εισαχθεί ως μάθημα η γνώση της περιοχής».  

 

 

    Κλείνοντας παραπέμπω σε ένα άρθρο μου που δημοσίευσα το 1994 στο ‘Εμπρός’ – πριν από 20 ολόκληρα χρόνια. Ο τίτλος του άρθρου – είναι εύγλωττος: Θρακοσωτήρες και Θρακέμποροι (Θρακοθήρες). Δε χρειάζεται επεξήγηση. Μόνο ο επίλογος αρκεί :

 

«Φτάνει πια! Δε θέλουμε πνευματικούς σωτήρες. Δεν μπορούν μερικοί να μας βλέπουν, όπως οι ευρωπαίοι αποικιοκράτες έβλεπαν τους ιθαγενείς. Θρακική αφύπνιση τώρα!».

 

  Πολιτική – και δη προοδευτική και αριστερή – χωρίς δημοκρατία, αλήθεια και ανθρωπισμό, δεν είναι σωστή πολιτική.

 

Ξάνθη, 26 Απριλίου 2014