Διασχίζοντας τον ποταμό Κομψάτο

Τμήμα του Κομψάτου κοντά στις Σάτρες

ΠΟΤΑΜΟΣ ΚΟΜΨΑΤΟΣ

Ο ποταμός Κομψάτος, ένα από τα πιο σημαντικά ποτάμια της Ελληνικής Θράκης, διασχίζει το νομό Ξάνθης και ένα τμήμα του Νομού Ροδόπης. Οι φυσικές ομορφιές του παραμένουν άγνωστες σε πολλούς. Στόχος αυτής της παραγωγής είναι να παρουσιάσει ορισμένα στοιχεία για το ποτάμι αλλά και την ευρύτερη περιοχή.

Η κοιλάδα του ποταμού Κομψάτου ο οποίος καταλήγει στη λίμνη Βιστονίδα, ξεκινά από την ορεινή περιοχή του νομού Ξάνθης κοντά στα Ελληνοβουλγαρικά σύνορα και φτάνει στα νότια ως τη Διαλαμπή. Ανατολικά ορίζεται από το Παπίκιο όρος και δυτικά από τα χωριά Μέδουσα - Πολύσκιο - Υδροχώριο - Έρανο. Περιλαμβάνει τα χωριά Κοτάνη, Γιδότοπο, Δουργούτι και Πολύανθο.

Το μεγαλύτερο μέρος της περιοχής καλύπτεται από δάση βελανιδιάς που είναι υπερβοσκημένα κυρίως στις νότιες, βραχώδεις πλαγιές. Στα υψηλότερα σημεία υπάρχουν συστάδες οξιάς, κυρίως κατά μήκος των ελληνοβουλγαρικών συνόρων.

Η κοιλάδα του Κομψάτου είναι από τις σημαντικότερες περιοχές της Ελλάδας για τα αρπακτικά πουλιά. Συναντούμε 128 είδη πουλιών, ανάμεσα στα οποία πολλά είναι απειλούμενα σε εθνικό ή διεθνές επίπεδο. Αναπαραγόμενα είδη είναι ο Μαυροπελαργός (Ciconia nigra),ο Ασπροπάρης (Neophron percnopterus), το Όρνιο (Gyps fulvus), ο Φιδαετός Circaetus gallicus, το Σαϊνι (Accipiter brevipes), η Αετογερακίνα (Buteo rufinus), ο Κραυγαετός Aquila pomarina, ο Χρυσαετός (Aquila chrysaetos), ο Σταυραετός Hieraaetus pennatus, ο Πετρίτης (Falco peregrinus), η Μεσοτσικλητάρα (Dendrocopos medius) και η Λιοστριτσίδα (Hippolais olivetorum).

Στην περιοχή έχει παρατηρηθεί ένα απειλούμενο είδος παγκοσμίως, ο Βασιλαετός (Aquila heliaca), και 6 κινδυνεύοντα σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Επίσης, 19 είδη πτηνών περιλαμβάνονται στο “Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Σπονδυλόζωων της Ελλάδας”, από τα οποία 6 κινδυνεύουν με εξαφάνιση, 7 είναι τρωτά και 4 είναι σπάνια. Τριάντα πέντε είδη περιλαμβάνονται στο Παράρτημα Ι της οδηγίας για τα πουλιά της Ευρωπαϊκής Ένωσης (79/409).

Γέφυρα του ποταμού Κομψάτου κοντά στο χωριό Ακραίος

ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

Διοικητική Περιφέρεια:
Ανατολική Μακεδονία, Θράκη

Μέσο Υψόμετρο (m):
200

Περιγραφή: Ο ποταμός Κομψάτος έχει παροχή γλυκού νερού που φτάνει τα 300 l/sec και τροφοδοτεί τη λίμνη Βιστονίδα. Μεγάλη ποσότητα αμμοχάλικου και ιλύος (240.000 m 3 /έτος) εξάγεται κάθε χρόνο από εδώ. Στην έξοδο του Κομψάτου υπάρχουν υπερβοσκημένα και υποβαθμισμένα παραποτάμια δάση καθώς και εκτεταμένες λευκοκαλλιέργειες. Υπάρχουν επίσης λόφοι (Καρά Ογλάν) με δρυοδάση που βόσκονται και κοιλάδες με απότομες κλιτύες (κυρίως η κοιλάδα του ποταμού Κομψάτου). Η δομή του δάσους οφείλεται στη βόσκηση, ενώ στα ρέματα απαντά πυκνό δάσος.

Τύποι Οικοτόπων: Μεσογειακά αλίπεδα (Juncetalia maritimi), Ευτροφικές φυσικές λίμνες με βλάστηση τύπουMagnopotamion ή Hydrocharition, Οι ποταμοί της Μεσογείου με μόνιμη ροή: Paspalo-Agrostidion και πυκνή βλάστηση με μορφή παραπετάσματος από Salix και Populus alba κατά μήκος των ακτών τους, Υπολειμματικά αλλουβιακά δάση (Alno-ulmion), Δάση με Quercus frainetto, Δάση-στοές με Salix alba και Populus alba, Δάση πλάτανου της Ανατολής (Platanion orientalis), Παρόχθια δάση-στοές της θερμής Μεσογείου (Nerio-Tamaricetea).

Είδη ζώων: Lutra lutra, Testudo hermanni, Testudo graeca, Elaphe quatuorlineata, Alosa fallax, Rhodeussericeus amarus, Barbus plebejus, Chalcalburnus chalcoides, Cobitis taenia.

Καθεστώς προστασίας: -Εθνικό και Περιφερειακό επίπεδο: καταφύγιο θηραμάτων.
-Διεθνές επίπεδο: περιοχή Σύμβασης Ραμσάρ, ΣΠΠ.

Σπουδαιότητα: Αποτελεί καταφύγιο για αρπακτικά πτηνά. Η υπάρχουσα ποικιλότητα ειδών εμπλουτίζεται από τη γειτνίαση με τους υγροτόπους της Βιστονίδας. Οι παραδοσιακές χρήσεις γης συμβάλλουν στην αξία της περιοχής. Ο υγρότοπος αυτός είτε μπορεί να θεωρηθεί ως ενιαία οικολογική μονάδα με τη Βιστονίδα ή ακόμη και από μόνος του έχει μεγάλη οικολογική αξία για την Ελλάδα. Αξιοσημείωτη είναι η ποικιλότητα τύπων οικοτόπων και ειδών της άγριας ζωής, όπως επίσης και οι αξιόλογοι πληθυσμοί πτηνών που απαντούν εδώ. Πολυάριθμα είδη πτηνών έχουν, σε εθνικό επίπεδο, την κυρίως εξάπλωσή τους στην περιοχή. Επιπλέον, στους υγροτόπους αυτούς αναπαράγεται ο συνολικός ελληνικός και ευρωπαϊκός πληθυσμός άλλων ειδών πουλιών.

 Γέφυρα του ποταμού Κομψάτου μεταξύ Ιάσμου και Πολυάνθου

ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ

ΟΡΝΙΘΟΠΑΝΙΔΑ

σύμφωνα με τα στοιχεία της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας και του Birdlife International η Κοιλάδα του Κομψάτου είναι  Σημαντική για τα Πουλιά Περιοχή και μάλιστα η αξία της είναι ιδιαίτερη για τα σπάνια είδη αρπακτικών πουλιών που εμφανίζονται εκεί. Συγκεκριμένα στην περιοχή έχουν παρατηρηθεί  τα παρακάτω είδη αρπακτικών:

Σφηκιάρης  (Pernis apivorus)

Θαλασσαετός  (Haliaetus albicilla)

Ασπροπάρης  (Neophron percnopterus)

Όρνιο  (Gyps fulvus)

Μαυρόγυπας  (Aegypius monachus

Φιδαετός  (Circaetus gallicus)

Διπλοσάϊνο  (Accipiter gentiles)

Τσιχλογέρακο  (Accipiter nisus)

Γερακίνα  (Buteo buteo)

Αετογερακίνα  (Buteo rufinus)

Κραυγαετός  (Aquila pomarina)

Χρυσαετός  (Aquila chrysaetos)

Σταυραετός  (Hieraetus pennatus)

Σπιζαετός  (Hieraetus fasciatus)

Βραχοκιρκίνεζο  (Falco tinnunculus)

Χρυσογέρακο  (Falco biarmicus)

Πετρίτης  (Falco peregrinus)

Πρόκειται για την δεύτερη σημαντικότερη περιοχή στην Ελλάδα για τον μαυρόγυπα μετά το Δάσος της Δαδιάς, ενώ εδώ βρίσκεται μία από τις 4 φωλιές θαλασσαετού στην χώρα μας. Άλλα προστατευόμενα είδη που φωλιάζουν στην περιοχή είναι ο μαυροπελαργός Ciconia nigra, και 6 είδη δρυοκολαπτών Picus viridis, Dryocopus martius, Dendrocopos major, Dendrocopos syriacus, Dendrocopos medius, Dendrocopos minor, γεγονός; που καταδεικνύει ακριβώς την αξία των ώριμων δρυοδασών που καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος της περιοχής.

Το μωσαϊκό βιοτόπων που απαντάνται εκεί και αποτελείται από τα ώριμα δρυοδάση, θαμνότοπους όπου υπάρχει μερική ένταση βόσκησης, εκτεταμένες βραχώδεις περιοχές και πολλές ρεματιές αποτελεί ένα από τα φυσικότερα τοπία στην Ελλάδα όπου οι επεμβάσεις του ανθρώπου έχουν επιδράσει στο ελάχιστο. Οι παραδοσιακές χρήσεις γης που διατηρούνται σε αυτήν την περιοχή κυρίως βόσκηση και μικρές ορεινές καλλιέργειες έχουν διαμορφώσει μέσα στους αιώνες το τοπίο που βρίσκουμε σήμερα.

Η βυζαντινή ιστορία της Γλαύκης - Το φρούριο στο Μεσεγκούνι

 Βυζαντινός πύργος στο Μεσεγκούνι

ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΦΡΟΥΡΙΟ ΓΛΑΥΚΗΣ

Νικόλαος Θ. Κόκκας

Η Γλαύκη είναι γνωστή σε πολλούς μόνο σαν ένα  όμορφο Πομακοχώρι της Ξάνθης που είναι σκαρφαλωμένο σε υψόμετρο 540 μ. και ανήκει διοικητικά στο Δήμο Μύκης. Bρίσκεται κοντά σε στρατιωτικό φυλάκιο και έχει Δημοτικό Σχολείο,  Γυμνάσιο, Λύκειο, και Τεχνικό Λύκειο. Στους περισσότερους, κατοίκους της Ξάνθης είναι  άγνωστη η ύπαρξη του Βυζαντινού Φρουρίου κοντά στο χωριό καθώς και η ιστορία του βράχου Γκουλέμ Κάμεν της Γλαύκης. Θα πούμε μόνο δυο λόγια για το δεύτερο, αφού στο φρούριο θα αναφερθούμε πιο αναλυτικά αμέσως μετά.

     Κοντά, λοιπόν, στη Γλαύκη υπάρχει ένας απότομος γκρεμός που οι κάτοικοι της Γλαύκης ονομάζουν Γκουλέμ Κάμεν (μεγάλος βράχος) ή Μόμτσκι Κάμεν (βράχος του κοριτσιού). Σύμφωνα με την παράδοση από αυτό το βράχο αυτοκτόνησαν κορίτσια του χωριού για να αποφύγουν τη σύλληψη από τους Τούρκους. Η συγκεκριμένη παράδοση εντάσσεται σε ένα κύκλο ανάλογων παραδόσεων που πιστεύεται ότι ανάγονται χρονολογικά  στο 16^ο-17^ο αιώνα, περίοδο του βίαιου εξισλαμισμού των Πομάκων της οροσειράς της Ροδόπης. Αντίστοιχους βράχους με την ονομασία Μόμτσκι Κάμεν συναντάμε επίσης βορείως της Κοττάνης κοντά στα Ελληνοβουλγαρικά σύνορα και κοντά στο χωριό  Ωραίο προς την Κούλα.

Ο μεγάλος πύργος (που βλέπει προς τη Γλαύκη) χρειάζεται εργασίες αποκατάστασης και συντήρησης

    Ακριβώς απέναντι από το βράχο Γκουλέμ Κάμεν, δυτικά της Γλαύκης, στέκεται όρθιος ένας ψηλός πύργος, ορατός από την απέναντι πλευρά του βουνού. Για να φτάσει κανείς εκεί χρειάζεται να διασχίσει τη ρεματιά της Γλαύκης, περνώντας πρώτα από τον παλιό νερόμυλο, του οποίου διασώζονται τμήματα.  Μετά τα ερείπια του νερόμυλου ακολουθούμε το ανηφορικό μονοπάτι προς το Μεσεγκούνι και φτάνουμε στο φρούριο μετά από μισή περίπου ώρα περπάτημα από το μύλο.

   Άλλος τρόπος για να φτάσουμε στο Βυζαντινό φρούριο είναι από τη Μύκη (ακολουθώντας ένα χωματόδρομο που οδηγεί στο Μεσεγκούνι πολύ κοντά στο κάστρο) ή από τα Μάνταινα (μετά από πεζοπορία μιας περίπου ώρας).

        Το φρούριο, που οι ντόπιοι ονομάζουν "Καλέ", "Καλιόνο" ή "Καλιάτα", βρίσκεται στην κορυφή ενός οχυρού λόφου. Έχει ορθογώνια κάτοψη και περίμετρο 225 μέτρων. Δύο πύργοι, ένας τετράπλευρος και ένας κυλινδρικός, σώζονται στις δύο γωνίες του.  Ο μεγαλύτερος πύργος βρίσκεται στο βόρειο μέρος και έχει ύψος περίπου 8 μέτρα. Το πλάτος του στα ανατολικά είναι 3 μ. ενώ το μήκος του έφτανε περίπου στα 4 μ. Σήμερα είναι γκρεμισμένο το δυτικό τμήμα του. Στο εσωτερικό του είναι κούφιος και έχει πλάτος 1.30 μ. Πιθανότατα ο πύργος αυτός χωρίζονταν σε ορόφους με ξύλινα επίπεδα τα οποία έχουν τώρα καταστραφεί. Από τον βόρειο πύργο είναι ορατή η τάφρος  που χρησίμευε ως οχυρωματικό έργο γύρω από το φρούριο. Κεραμική υστεροβυζαντινή και μεταβυζαντινή, που βρέθηκε στο χώρο, δίνει μια πρώτη χρονολόγηση, όπως επισημαίνουν οι αρχαιολόγοι. Σήμερα σε όλη την έκταση του φρουρίου διασώζονται τα ερείπια από το τείχος του φρουρίου και από οικοδομήματα στο εσωτερικό του.

Ο μικρός πύργος που βρίσκεται στο Μεσεγκούνι προς τη Μάνταινα

     Η ύπαρξη του Βυζαντινού φρουρίου της Γλαύκης είναι μάρτυρας μιας πανάρχαιης ιστορίας για την ορεινή περιοχή της Ξάνθης και προφανώς αποτελεί μέρος ενός δικτύου ανάλογων καταγεγραμμένων οχυρωματικών έργων όπως το κάστρο του Ωραίου στην περιοχή Γκράντιστε, η Ακρόπολη της Ξάνθειας στην κορυφή Αυγό, το κάστρο του Αερικού, το κάστρο της Καλύβας κλπ. Είναι επίσης βέβαιο ότι το φρούριο Καλέ της Γλαύκης συνδέεται με τις διαδρομές των ορεινών μονοπατιών κατά τους αρχαίους χρόνους και πιθανόν να σχετίζεται και με τις αρχαίες μορφές τηλεπικοινωνίας  μέσα από κωδικοποιημένα οπτικά σήματα, τις φρυκτωρίες.

       Η επίσκεψη στο φρούριο της Γλαύκης δίνει πάμπολλα ερεθίσματα για προβληματισμούς και σκέψεις για τις κρυμμένες και αναξιοποίητες ομορφιές της χώρας μας. Όμως παράλληλα προκαλεί μεγάλη θλίψη η εγκατάλειψη ενός ακόμα τόσο σημαντικού μνημείου στο έλεος των αρχαιοκάπηλων, που έχουν ανασκάψει την ευρύτερη περιοχή του φρουρίου. Σπασμένα πιθάρια, θραύσματα αγγείων, σμιλευμένες πέτρες, ίχνη απροσδιόριστης τοιχοποιίας μαρτυρούν τις βάρβαρες επιθέσεις που έχει δεχθεί το φρούριο από ασυνείδητους κυνηγούς θησαυρών, οι οποίοι δεν μπορούν να καταλάβουν πως τα ίδια τα μνημεία αποτελούν το θησαυρό και όχι οι λίρες που ονειρεύονται.

   Δυστυχώς, συστηματικές ανασκαφές και πλήρης καταγραφή του φρουρίου της Γλαύκης δεν έχει ακόμα γίνει από την Αρχαιολογική Υπηρεσία. Είναι σίγουρο ότι η αρχαιολογική έρευνα πολλά μπορεί να φέρει στο φως τόσο για την ιστορία του συγκεκριμένου φρουρίου όσο και για την ευρύτερη περιοχή. Δεν έχει επίσης γίνει οδοσήμανση του ορεινού μονοπατιού που οδηγεί στο Καλέ ούτε από το Δασαρχείο Ξάνθης ούτε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων ούτε από το Δήμο Μύκης. Κανένας από αυτούς τους φορείς δεν έχει ακόμα ευαισθητοποιηθεί για να αναδείξει αυτό το μοναδικό στολίδι της ορεινής Ξάνθης και να το κάνει προσιτό σε όσους θα ήθελαν να το επισκεφθούν. 

Ανάβαση στο "Καλέ" των Κιμμερίων

Ανεβαίνοντας προς το "Καλέ"

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΦΡΟΥΡΙΟ ΤΩΝ ΚΙΜΜΕΡΙΩΝ

Νικόλαος Θ. Κόκκας

Οι κάτοικοι της περιοχής των Κιμμερίων μιλούν γι αυτό σαν το «Καλέ». Δεν είναι, όμως, πολλοί αυτοί που το έχουν δει από κοντά, καθώς απαιτείται αρκετής ώρας πεζοπορία για να σκαρφαλώσει κανείς στην κορυφή των 567 μ. που φιλοξενεί εδώ και αιώνες το αρχαίο αυτό φρούριο.

    Αν και οι ντόπιοι αναφέρονται στα πρόσφατα χρόνια της ιστορίας του κάστρου και στις μάχες του Ελληνικού στρατού γύρω από αυτό, τα παλιότερα χρόνια μοιάζουν να έχουν ξεχαστεί και λίγοι γνωρίζουν πως ο περίβολος του φρουρίου ανάγεται στην εποχή του Σιδήρου, αλλά χρησιμοποιήθηκε αργότερα και κατά τους Ελληνιστικούς και Ρωμαϊκούς χρόνους.

    Οι  αρχαιολόγοι  Π.Α.Πάντος και Δ.Τριαντάφυλλος έχουν αναφερθεί στο φρούριο των Κιμμερίων καθώς και στα γειτονικά κάστρα των Ρωμαϊκών χρόνων.    Σχετικά με  τα αρχαιολογικά ευρήματα της περιοχής των Κιμμερίων ο Π.Α.Πάντος αναφέρει (Θρακικά Χρονικά 32, 1975-6 σελ. 15)  πως μέσα στα Κιμμέρια έχουν βρεθεί κατά καιρούς τάφοι, όστρακα χονδροειδή μελαμβαφή οξυπύθμενων αμφορέων κλπ. Στα ΝΔ των Κιμμερίων υπάρχουν τέσσερις τύμβοι στη θέση «Τούμπες». Κοντά στον ένα τύμβο βρέθηκαν πριν από πολλά χρόνια δύο ακόσμητες λίθινες σαρκοφάγοι. Στα νότια του τύμβου αυτού υπάρχει παλαιό βαθμιδωτό πηγάδι κοντά στο οποίο βρέθηκε κεραμική ρωμαϊκών χρόνων. Πρόκειται, λοιπόν για μια περιοχή που μας έχει κληροδοτήσει αρκετά δείγματα της ιστορίας της.

       Αλλά ας δούμε πώς μπορούμε να επισκεφτούμε το αρχαίο φρούριο των Κιμμερίων. Το Καλέ απέχει περίπου τρία χιλιόμετρα από τα Κιμμέρια. Ένας δύσβατος χωματόδρομος οδηγεί σε ένα μαντρί λίγο κάτω από την κορυφή, αλλά μόνο με αυτοκίνητο 4Χ4 μπορεί κανείς να φτάσει μέχρι εκεί, αλλιώς θα αναγκασθεί να αφήσει το αυτοκίνητο αρκετά πιο χαμηλά.  Περπατώντας περνάμε από τη θέση Γκρόζνο Τάραπ έχοντας στα δεξιά μας το ρέμα των Κιμμερίων (περιοχή Σαμόκοβο). Ο δρόμος είναι ελικοειδής και ανηφορικός και καταλήγει στο μαντρί που βρίσκεται στη θέση Τσαλόσοβο σε υψόμετρο 362 μ. Εκεί ο Σαμπρή μπορεί να μας δώσει περισσότερα στοιχεία για τη γύρω περιοχή και την ιστορία της.

Τα τείχη του φρουρίου

        Η τελική ανάβαση από το μαντρί διαρκεί είκοσι περίπου λεπτά, αλλά είναι δύσκολη και απαιτεί και λίγο σκαρφάλωμα σε απότομα βράχια. Η θέα από το Καλέ είναι εντυπωσιακή και ανταμείβει τους κόπους της ανάβασης. Προς την πλευρά του κάμπου βλέπουμε στο βάθος τα Κιμμέρια, την Ξάνθη, τον ποταμό Κόσυνθο. Προς τα ανατολικά το βουνό Καράογλαν και το χωριό Έρανος. Προς τα βόρεια το χωριό Πανέρια (όπου σύμφωνα με το θρύλο πάγωσαν οκτώ τυριά ενός τσοπάνη μέσα στο κατακαλόκαιρο) και ο Κένταυρος. Προς τα δυτικά η κορυφή Μάνδρα με υψόμετρο 704 μ. που έχει οπτική επικοινωνία με το Καλέ και το Φρούριο της κορυφής Αυγό. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το ότι και στην κορυφή εκείνη υπάρχουν ίχνη παλαιάς οχύρωσης. Έτσι, δεν αποκλείεται να αποτελούσε και εκείνη βίγλα που επικοινωνούσε οπτικά με τις υπόλοιπες βίγλες της περιοχής.

Σκαλοπάτια στη νότια είσοδο του φρουρίου

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΦΡΟΥΡΙΟΥ

Η συνολική περίμετρος του φρουρίου των Κιμμερίων είναι γύρω στα 285 μ. Μόλις φτάνουμε από το νότιο τμήμα βλέπουμε μπροστά μας ένα άνοιγμα. Δίπλα σ’ αυτό ένα κυκλικό κτίσμα (διαμέτρου 3 μ.) του οποίου έχει καταρρεύσει η οροφή, με μικρή είσοδο από τα βόρεια. Στα δεξιά του τα ίχνη μιας πέτρινης σκάλας. Τα τείχη του κάστρου έχουν πλάτος γύρω στα δύο μέτρα ενώ το ύψος τους στο ανατολικό τμήμα φτάνει τα 3 μ.

Τάφρος μέσα στο φρούριο

   Το  σχήμα του φρουρίου δεν είναι τετράγωνο αλλά ακολουθεί την κλίση της πλαγιάς του βουνού. Οι πέτρες των τειχών είναι κυρίως γνεύσιοι μεγάλου μεγέθους τοποθετημένοι προσεκτικά και συνδεδεμένοι με συνεκτικό κονίαμα. Σε μερικά σημεία τα θεμέλια πατούν πάνω σε μια πλατύτερη βάση για μεγαλύτερη σταθερότητα. Ίχνη από κτίσματα συναντάμε σε διάφορα σημεία στο εσωτερικό του φρουρίου καθώς και πολλά θραύσματα αρχαίας κεραμικής. Κάπου κάπου διακρίνουμε και ίχνη από λαθρανασκαφές. Κοντά στο ψηλότερο σημείο του φρουρίου, όπου υπάρχει και υψομετρική στήλη της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού, έχουμε άλλο ένα κυκλικό κτίσμα, σαν κατοικία. Στο βόρειο τμήμα πιθανόν να υπήρχε και δεύτερη βόρεια είσοδος.

     Οι ντόπιοι αναφέρουν πως υπήρχε υπόγεια στοά που έβγαζε από το φρούριο προς τα έξω. Δεν ξέρουμε αν αυτή η αναφορά είναι βάσιμη ή αν είναι απλώς δημιούργημα φαντασίας.

Μαθητές μετρούν την περίμετρο του φρουρίου, στα πλαίσια προγράμματος περιβαλλοντικής εκπαίδευσης

ΑΛΛΑ ΦΡΟΥΡΙΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ

    Στο Νομό Ξάνθης αλλά και σε ολόκληρη τη Θράκη συναντάμε πολλά παρόμοια φρούρια που χρονολογούνται είτε από τους αρχαίους είτε από τους Ρωμαϊκούς ή Βυζαντινούς χρόνους. Ένα άλλο Καλέ (φρούριο) της περιοχής με οπτική επαφή με αυτό των Κιμμερίων είναι δίπλα στο χωριό Λιβάδι. Το τοπωνύμιο «Μπαϊράκ» μας πληροφορεί πως πιθανότατα εκεί ανέμιζε παλαιότερα κάποια σημαία. Είναι τα μυτερά βράχια που  προεξέχουν στην άκρη του χωριού. Ανάλογα φρούρια υπάρχουν  προς τα ανατολικά δίπλα στο Πριόνι και πάνω από τα Φίλλια (περιοχή Κούκοβο). Στην επιφάνεια του εδάφους διακρίνονται κυκλικά και τετράπλευρα κτίσματα. Οι αρχαιολόγοι πιστεύουν πως το φρούριο αυτό χρησιμοποιήθηκε στα Ελληνιστικά και Ρωμαϊκά χρόνια. Το φρούριο πάνω από τα Φίλλια προς τη Ρύμη  έχει συνολικό περίβολο 241 μ. Εδώ βρέθηκαν ρωμαϊκά όστρακα αγγείων  και κομμάτι από λίθινο πέλεκυ. Μέσα στο φρούριο υπάρχει δεξαμενή.

     Το φρούριο της Κορυφής Χρήστος Τσακίρης (Αυγό) πάνω από την Ξάνθη πιστεύεται ότι συνδέεται με το Βυζαντινό οικισμό της Ξάνθειας, αν και οι αρχαιολόγοι θεωρούν τη θεμελίωσή του πολύ παλαιότερη. Ο οχυρωματικός περίβολος της Ξάνθειας στη θέση Προφήτης Ηλίας (πάνω από την Εκκλησιαστική Σχολή)  απέκτησε ιδιαίτερη σημασία το 13^ο και 14^ο αιώνα. Πρέπει τότε να μετατράπηκε σε στρατηγείο και βάση στρατιωτικών επιχειρήσεων κατά τη διάρκεια των εμφυλίων πολέμων του Ανδρόνικου του Γ’. Η οχύρωση της Ξάνθειας πιστεύεται ότι ολοκληρώθηκε κατά την εποχή των Παλαιολόγων.

     Το Βυζαντινό Φρούριο της Γλαύκης (που κι αυτό ονομάζεται Καλέ είναι αρκετά πιο βόρεια στο ύψωμα Μεσεγκούνι, ανάμεσα στη Μάνταινα και τη Γλαύκη.    Έχει ορθογώνια κάτοψη και περίμετρο 225 μέτρων. Δύο πύργοι, ένας τετράπλευρος και ένας κυλινδρικός, σώζονται στις δύο γωνίες του.  Ο μεγαλύτερος πύργος βρίσκεται στο βόρειο μέρος και έχει ύψος περίπου 8 μέτρα. Το πλάτος του στα ανατολικά είναι 3 μ. ενώ το μήκος του έφτανε περίπου στα 4 μ. Σήμερα είναι γκρεμισμένο το δυτικό τμήμα του. Στο εσωτερικό του είναι κούφιος και έχει πλάτος 1.30 μ. Από τον βόρειο πύργο είναι ορατή η τάφρος  που χρησίμευε ως οχυρωματικό έργο γύρω από το φρούριο. Κεραμική υστεροβυζαντινή και μεταβυζαντινή, που αφθονεί στο χώρο, δίνει μια πρώτη χρονολόγηση.

     Αν προχωρήσουμε βορειοδυτικά στο Νομό Ξάνθης συναντάμε στην περιοχή του Ωραίου περίβολο Ρωμαϊκού φρουρίου στη θέση Γκραντίστε και βέβαια στην περιοχή της Σταυρούπολης τα Μακεδονικά Φρούρια του Αερικού, της Πασχαλιάς, του Χαλεπίου, της Μυρτούσας και το Φρούριο της Καλύβας (σε υψ. 627 μ. με περίβολο 245 μ.), στο οποίο έχουν γίνει συστηματικές ανασκαφές από τον αρχαιολόγο  Διαμαντή Τριαντάφυλλο.

     Είναι πολύ πιθανό όλα αυτά τα φρούρια και οι βίγλες της περιοχής να αποτελούν ένα συγκροτημένο σύμπλεγμα, ένα δίκτυο τόσο αμυντικό όσο και τηλεπικοινωνιακό (με τις φρυκτωρίες) που αξιοποιήθηκε τόσο κατά τα Ρωμαϊκά όσο και κατά τα Βυζαντινά χρόνια. Η θέση των φρουρίων αυτών είναι ενδεικτική των παλαιών οδικών δικτύων στον ευρύτερο χώρο της Βαλκανικής. Και σίγουρα δεν είναι τυχαία η παρουσία ανάλογων φρουρίων κατά μήκος της Εγνατίας Οδού από τα Κύψελα του Έβρου μέχρι το Δυρράχιο της Αλβανίας.

      Κλείνοντας θα πρέπει να πούμε πως το Αρχαίο Φρούριο των Κιμμερίων είναι μία από τις πολύ σημαντικές, αν και όχι ευρύτερα γνωστές, αρχαιολογικές τοποθεσίες του Νομού Ξάνθης και αξίζει ανάλογης προβολής και ανάδειξης.

Ταξίδι στην ιστορία της Θράκης - Ο Μίθρας των Θερμών

ΤΟ ΑΝΑΓΛΥΦΟ ΤΟΥ ΜΙΘΡΑ ΣΤΙΣ ΘΕΡΜΕΣ

Νικόλαος Θ. Κόκκας

Από τους επισκέπτες των Θερμών λίγοι είναι εκείνοι που έχουν δει το σημείο όπου βρίσκεται η μοναδική ανάγλυφη αναπαράσταση του θεού Μίθρα  πάνω σε βράχο, ένα από τα ιδιαίτερα  σημαντικά μνημεία της Θράκης, που χρονολογείται από τον 3^ο αιώνα μ.Χ. και μαρτυρεί τη διάδοση της Μιθραϊκής θρησκείας στην ορεινή Ροδόπη κατά τα τελευταία  χρόνια της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

      Για να επισκεφθεί κανείς το ανάγλυφο θα πρέπει να περάσει τον αυτοκινητόδρομο των Κάτω Θερμών και να σταματήσει στο μονοπάτι που κατηφορίζει από το χωριό προς το δρόμο. Εκεί υπάρχει μια πηγή απ’ όπου η αναπαράσταση απέχει εκατό περίπου μέτρα. Ανηφορίζουμε στο μονοπάτι δεξιά της πηγής και φτάνουμε σε δύο λεπτά στο μεγάλο βράχο που είναι ορατός και από κάτω.  Το μονοπάτι δεν είναι καθαρισμένο. Αντίθετα είναι αρκετά δύσβατο και χωρίς περίφραξη.

      Μόλις φθάσουμε  μπροστά στο ανάγλυφο αρχίζουμε να παρατηρούμε το λαξευμένο βράχο. Η παράσταση μας αποκαλύπτεται σιγά σιγά. Δυστυχώς, αυτό που μπορεί να διακρίνει σήμερα ο επισκέπτης από το ανάγλυφο απέχει πολύ από την αρχική εικόνα. Ο λόγος είναι η δράση κάποιων ασυνείδητων αρχαιοκάπηλων. Κάτοικοι των Θερμών μας ενημέρωσαν πως πριν περίπου είκοσι χρόνια, κατά την επίσκεψη μιας ομάδας, ένας άνδρας απέσπασε με σφυρί το πάνω μέρος της αναπαράστασης.

Διακρίνεται η εικόνα του ταύρου, οι δύο ακόλουθοι του Μίθρα 
και κάτω τα στάδια μύησης στο μιθραϊσμό

       Τι δείχνει η εικόνα; Πρόκειται για το θέμα του θεού Μίθρα που θυσιάζει τον κοσμικό ταύρο. Το θεό συνοδεύουν οι ακόλουθοί του, ο Καύστης (δεξιά) και ο Καυτοπάτης (αριστερά).  Στο κάτω μέρος το φίδι περιμένει να πιει το αίμα του ταύρου. Κάτω από την αναπαράσταση της θυσίας του ταύρου διακρίνονται μικρότερες απεικονίσεις. Πιστεύεται ότι αυτές αντιστοιχούν στα στάδια μύησης των οπαδών του  Μίθρα ή απεικονίζουν τις ευεργεσίες του Θεού.

        Στη Μιθραϊκή θρησκεία οι μύστες ήταν οργανωμένοι σε επτά βαθμίδες: κόραξ, νυμφίος, στρατιώτης, λέων, Πέρσης, ηλιόδρομος, πατήρ. Κάθε βαθμίδα μύησης αντιστοιχούσε σε έναν από τους επτά πλανητικούς θεούς. Οι τελετουργίες μύησης του Μιθραϊσμού συμπεριλάμβαναν πράξεις εξαγνισμού, πλύσεις και καθαρμούς καθώς και τελετουργικές λέξεις. Υπήρχαν επίσης διάφορες δοκιμασίες θάρρους. Τελικός σκοπός ήταν ο μυούμενος να φτάσει να απελευθερωθεί από τα δεσμά του σώματος και να ανεβεί, μέσα από τις επτά σφαίρες, στο βασίλειο των απλανών αστέρων. Οι τελετουργίες του Μιθραϊσμού λάμβαναν χώρα σε ιερά, που συνήθως ήταν μικρά σπήλαια. Πιθανόν και η τοποθεσία  αυτή των Θερμών να ήταν ένα τέτοιο ιερό.

       Ας δούμε, όμως, ποιος ήταν ο θεός Μίθρας για να καταλάβουμε πώς μπορεί να έφτασε η λατρεία του και στην ορεινή Ροδόπη κατά τους Ρωμαϊκούς χρόνους.

    Ο Μιθραϊσμός ήταν μυστηριακή θρησκεία στην οποία μπορούσαν να μυηθούν όλοι οι άνδρες κάθε κοινωνικής τάξης.  Όλοι οι μυημένοι είχαν ίση θέση και δεν υπήρχε καμία ιεραρχία. Ο Μίθρας υπόσχονταν την αθανασία στους πιστούς του οι οποίοι θα έπρεπε να ακολουθούν έναν αυστηρό ηθικό κώδικα.    Ο αρχαίος Πέρσης θεός της σοφίας και του φωτός παρουσιάζεται στα ιερά κείμενα του Ζωροαστρισμού (Αβέστα) σαν ο αρχηγός και κυβερνήτης του κόσμου.   H λατρεία του Μίθρα μεταφέρθηκε αρχικά από τους Ινδο-Ευρωπαίους στην Ινδία, τη Βόρεια Μεσοποταμία και το Ιράν. Στην Ινδία ο θεός ονομάζονταν Μίτρα και συνδέονταν με το Βαρούνα. Μετά την κατάκτηση της Ασσυρίας τον 7^ο αιώνα π.Χ. και της Βαβυλωνίας τον 6^ο αι π.Χ. ο Μίθρας λατρεύονταν ο θεός του ήλιου. Κατά τη δυναστεία των Αχαιμενιδών (6^ος-5^ος π.Χ. αι.) στην Περσία θεωρήθηκε ως ο ηρωικός βοηθός του Αχούρα Μάζντα. Με την εξάπλωσή του προς την Ανατολία (5^ος αι. π.Χ.), ο Μιθραϊσμός επηρεάσθηκε από την αστρολογία των Χαλδαίων και τις Ελληνικές μυστηριακές θρησκείες.  Οι Έλληνες της Μικράς Ασίας τον ταύτισαν με το θεό Ήλιο (γιο του Υπερίωνα και αδελφό της Σελήνης), γεγονός που βοήθησε να απλωθεί η λατρεία του.

     Ο Μιθραϊσμός ήταν μία από τις κύριες θρησκείες της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίες. Στη Ρώμη ήρθε γύρω στο 68 π.Χ. από Σικελούς πειρατές που είχαν συλληφθεί από το Ρωμαίο στρατηγό Πομπήιο. Στα χρόνια της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας η λατρεία του Μίθρα ήταν αντίπαλη με το Χριστιανισμό. Ο Μιθραϊσμός είχε εξαπλωθεί κατά μήκος των συνόρων της αυτοκρατορίας: από τους ποταμούς Δούναβη και Ρήνο μέχρι και τη Μ.Βρετανία. 

           Στις αναπαραστάσεις του Μίθρα το στοιχείο που κυριαρχεί είναι η θυσία του ιερού ταύρου. Αυτό ήταν στοιχείο ξένο προς τις αρχικές αναπαραστάσεις του θεού στο Ζωροαστρισμό. Στις νέες αναπαραστάσεις ο θεός εμφανίζεται να φορά Φρυγικό καπέλο και να σκοτώνει τον ταύρο με μαχαίρι που κρατά στο δεξί χέρι. Ο φόνος του ταύρου από το Μίθρα  παρέπεμπε σε μία τελετουργία γονιμότητας (το αίμα του ταύρου δίνει ζωή στη βλάστηση) και ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένο θέμα στους Ελληνιστικούς και Ρωμαϊκούς χρόνους. Οι Μιθραϊκές παραδόσεις θέλουν τον κόρακα, αγγελιοφόρο του Ήλιου, να διατάσσει το Μίθρα για τη θυσία. Τη στιγμή της θυσίας ο ταύρος μεταμορφώνεται παίρνοντας τη μορφή της σελήνης ενώ ο μανδύας του Μίθρα γίνεται ουράνιος θόλος με τους πλανήτες και τους αστέρες. Από το αίμα του ταύρου και την ουρά του ξεπήδησαν τα πρώτα στάχυα του σταριού και το σταφύλι.  Από το σπόρο που έρευσε από τα γεννητικά όργανα του ταύρου διαμορφώθηκαν τα ανθρώπινα πλάσματα. Άρχισαν να εναλλάσσονται η μέρα και η νύχτα, ξεκίνησε ο μηνιαίος κύκλος της σελήνης, δημιουργήθηκε ο χρόνος. Από τη γη αναδύθηκαν και τα πλάσματα του σκότους: ένα φίδι έγλειψε το αίμα του ταύρου, ένας σκορπιός προσπάθησε να ρουφήξει τον ιερό σπόρο. Η διαπάλη ανάμεσα στο καλό και το κακό είχε ξεκινήσει. Ο κόρακας στις αναπαραστάσεις του Μίθρα συμβολίζει τον αέρα, το λιοντάρι τη φωτιά, το φίδι το χώμα, το δοχείο ανάμιξης το νερό.

Επίσκεψη φοιτητών του Πανεπιστημίου Αθηνών στο ανάγλυφο του Μίθρα των Θερμών

       Το ανάγλυφο του Μίθρα στις Θέρμες αναμφισβήτητα συνδέεται με τη διάδοση μυστηριακών θρησκειών στην επικράτεια της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Αν και δεν υπάρχει ανάλογο μνημείο στη Θράκη, θεωρείται πιθανό ότι ο Μιθραϊσμός είχε μεγάλη εξάπλωση στην περιοχή πριν από την αφομοίωσή του από το Χριστιανισμό.

         Στη Θράκη υπάρχουν πάμπολλα παρόμοια κειμήλια που μας συνδέουν με ένα μακρινό παρελθόν. Όπου κι αν βρεθεί κανείς ξυπνούν μνήμες από τα βάθη του χρόνου, μνήμες αιώνων. Το ανάγλυφο του Μίθρα στις Θέρμες, τραυματισμένο από τους αρχαιοκάπηλους κι απροστάτευτο από τα στοιχεία της φύσης και τους επόμενους βανδάλους στέκει πάνω στα βουνά της Ροδόπης μάρτυρας ενός πανάρχαιου  παρελθόντος  στην ιστορική γη της Θράκης.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Πολλά από τα στοιχεία του κειμένου βασίζονται στο άρθρο του κ.Διαμαντή Τριαντάφυλλου για το Μίθρα των Θερμών που δημοσιεύτηκε στα ΘΡΑΚΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ.

Ενημερωτική πινακίδα που τοποθετήθηκε το 2001 
από τους μαθητές της Περιβαλλοντκή Ομάδας του Λυκείου Γλαύκης. 
Η πινακίδα δεν υπάρχει πλέον.

"Δεν είμαστε ούτε Τούρκοι ούτε Βούλγαροι, είμαστε Πομάκοι"

Ένα σημαντικό οδοιπορικό στα πομακοχώρια πριν από οκτώ χρόνια (2003).

Άρθρο της καθηγήτριας του Πανεπιστημίου κ. Άννας Λυδάκη στην εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ (15-16 Νοεμβρίου 2003)

Διασχίζοντας τα πομακοχώρια - Ποταμός Κομψάτος

Χάρτης του ποταμού Κομψάτου της Ξάνθης

Σχεδίαση χάρτη: Νικόλαος Θ. Κόκκας

Ο Κομψάτος διασχίζει τα βορειοανατολικά πομακοχώρια της Ξάνθης. Το φυσικό περιβάλλον γύρω από το ποτάμι είναι μοναδικό. Η άγρια ομορφιά του τοπίου συνδυάζεται με την ευγένεια των Πομάκων της περιοχής. Περπατήστε στα μονοπάτια του Κομψάτου για να ζήσετε μία σπάνια εμπειρία.

Πομακοχώρια Ξάνθης - Τουριστικός χάρτης

ΤΑ ΠΟΜΑΚΟΧΩΡΙΑ ΤΗΣ ΟΡΕΙΝΗΣ ΞΑΝΘΗΣ

Ταξιδέψτε στα όμορφα πομακοχώρια κρατώντας το χάρτη στα χέρια σας. Έχετε πολλά να ανακαλύψετε στο δρόμο. Σας περιμένουν άνθρωποι φιλόξενοι, σπάνια τοπία, μοναδικά αρχιτεκτονικά μνημεία και ένας τόπος με αρχαία ιστορία...

Σχεδίαση χάρτη: Ν.Θ.Κόκκας